’Moslims moeten zich opwinden over Darfur en Irak’

De Franse filosoof Bernard-Henri Lévy, misschien wel de enige denker met manager en chauffeur, staat pal achter paus Benedictus XVI. „Wij mogen de obscurantisten geen enkele ruimte geven.”

Henri-Lévy is vandaag in Nederland voor de eerste Vrede van Utrecht-lezing, een initiatief van de stichting Vrede van Utrecht, het IKV, debatcentrum Tumult en Pax Christi. Zij hebben de auteur van onder andere ’Wie vermoordde Daniel Pearl?’ gevraagd te spreken over de vraag of ’wij pal durven staan voor onze open samenleving’.

Volgens Lévy vraagt deze tijd inderdaad om enige moed. De paus-rel, de Deense cartoons en de moord op Theo van Gogh geven aan dat de vrijheid van meningsuiting in gevaar is. „Het islamisme is het totalitarisme van deze tijd”, zo laat hij weten vanuit New York, waar hij deze week zijn vrouw, de actrice Arielle Dombasle, begeleidde.

„We mogen op geen enkele manier marchanderen met onze principes. Wat je bijvoorbeeld ook van die Deense tekeningen vindt, of ze nu goed zijn of slecht, van een goede smaak getuigen of niet, iedereen had zonder enige aarzeling de makers en de kranten moeten steunen die deze tekeningen hebben gepubliceerd. Als je je laat leiden door overwegingen als ’Ok, die principes zijn heel mooi, maar is dit wel het moment?’, dan ben je verloren. Het was dé gelegenheid om de obscurantisten te laten zien dat er grenzen zijn die niet overschreden mogen worden.”

„Dit is vooral ook zo belangrijk omdat de provocatie helemaal niet kwam van de kant die daar van beschuldigd is. Wie heeft zich hier nou schuldig gemaakt aan blasfemie? De Deense krant Jyllands-Posten, die de tekeningen plaatste voor een Deens publiek? Of de duivelse manipulators die eropuit trokken om ze overal onder de neus van moslims te houden, met de bedoeling ze op te hitsen?”

Â

U vraagt zich in uw wekelijkse commentaar in het blad ’Le Point’ af waarom er zoveel protest was tegen de paus en er zo ’tragisch weinig’ moslims zijn die zich uitspreken tegen de terreur in Irak of de Arabische milities die slachtingen aanrichten in Darfur. Vanwaar die stilte?

Â

„Daar zijn twee redenen voor. Er zijn moslims die deze stilte willen doorbreken, maar die eenvoudig doodsbang zijn voor de terreur van de fanatiekste islamisten. Dat is een bekend patroon: de fanatici intimideren de gematigden, zoals in de Franse revolutie degenen die de periode van de bloedige Terreur inluidden, de Montagnards, de gematigde Girondijnen, eronder hielden. Het is het ultra-klassieke syndroom waarbij radicalen de hoeders zijn van de ideologie, het verschijnsel dat ik in een boek over Kosovo ’de gevaarlijke zuiverheid’ heb genoemd.

En dan is er nog wat mijn vriend Abdelwahab Meddeb heeft omschreven als de ’ziekte van de islam’. In de islam zijn buitengewoon sterke krachten werkzaam die de islamitische wereld achteruit, in de richting van het nihilisme duwen.”

Â

De Franse arabist Malek Chebel merkte deze week naar aanleiding van de paus-rel op dat de islam niet meer of minder gewelddadig is dan andere religies. „De islam kan een religie van vrede en tolerantie zijn”, zegt Chebel, en hij geeft het voorbeeld van het middeleeuwse Andalusië waar ’moslims, joden en christenen in vrede leefden’. Is het niet ontmoedigend, die vaak herhaalde verwijzing naar lang vervolgen tijden?

Â

„Nee. Want het feit dat deze tijd er is geweest, is het bewijs dat zoiets nog een keer kan bestaan. Andalusië, en het werk van de islamitische vrijdenkers Averroës en Avicenna (de grote namen van de geaborteerde islamitische verlichting, red.): het bewijst dat er niets in de structuur, niets in de genen van de islam zit waardoor het is veroordeeld tot radicalisme en geweld. En dat is juist bemoedigend: het steekt iedereen een hart onder de riem die, in de islam en daarbuiten, een gematigde islam wil, een verlichte islam die te verenigen is met de democratie.”

Â

U hekelt ’de westerlingen die de meest verschrikkelijke reacties van woedende moslims begrijpen of daar een excuus voor weten te vinden’.

Â

„Ja. Aan de boom van modern links in Europa is een ’islamo-progressieve’ tak gegroeid. Dat is een verontrustend verschijnsel, het is zelfs gevaarlijk omdat hier oude reflexen van het Europese radicalisme de kop op steken. Want al die mensen die het terrorisme verklaren uit armoede en vernedering, lijken die niet heel erg op degenen die het nazisme verklaarden uit de economische crisis en de vernedering van het Verdrag van Versailles? En die fascinatie voor de djihadist die je bij sommigen ziet, dat idee dat jonge boze moslims en Israël-haters een soort verdwaalde rebellen zijn, opstandige jongens die zich misschien vergissen, maar ondanks alles rebellen, herinnert dat idee niet aan de marxisten die het Proletariaat – wat het ook deed en welke vergissing het ook maakte – heilig verklaarden?”

Â

We horen vaak dat we ’islam’ en ’islamisme’ goed uit elkaar moeten houden. Sommige islamcritici, zoals Ayaan Hirsi Ali, vinden dat het probleem niet zozeer het islamisme is, maar de islam. Volgens haar is een hervorming alleen mogelijk als de Koran en de Profeet, ’die voor 1,2 miljard moslims een onfeilbare morele gids is’, ter discussie worden gesteld.

Â

„Ik ben het niet helemaal met haar eens, het is wel degelijk van belang islam en islamisme van elkaar te scheiden. Was Massoed, de door Al-Kaida vermoorde leider van het Islamitische leger dat eerst tegen de Russen vocht, uit hetzelfde hout gesneden als de Taliban waar hij het later tegen opnam? En de Pakistaanse vrouwen die bij wijze van eerwraak levend worden verbrand, zijn ook moslim. Maar ik wil daar wel iets aan toevoegen. De islamitische wereld heeft een aggiornamento nodig, een omwenteling. En het is waar dat die omwenteling er alleen komt als de teksten werkelijk kritisch gelezen worden, als dogma’s ter discussie worden gesteld. Dit is de kern van het probleem: of de Koran blijft onaantastbaar is en we koersen af op een catastrofe; of we accepteren het idee dat een tekst alleen leeft bij de gratie van het commentaar, door constante herziening. Pas dan zal een nieuwe tijd voor de islam aanbreken. Zo is het ook gegaan met de Joodse wet en het evangelie. De werkelijke oorlog tussen beschavingen woedt tussen de gematigde islam en de radicale islam.”

Â

Deze zomer verdedigde u tijdens de oorlog tussen Israël en de Libanese Hezbollah het Israëlische standpunt, tegen een Franse tsunami van verontwaardiging in. Is u dat kwalijk genomen?

Â

„Er is op dit gebied in Frankrijk niet één mening die een andere verstikt. Aan de ene kant is er een groep die er ten diepste van overtuigd is dat het bestaan van Israël niet legitiem is en die elke kans, hoe klein ook, met beide handen aangrijpt om het land te demoniseren. Aan de andere kant zijn er ook die geloven dat er een politieke, morele, spirituele plicht is om het bestaan van Israël te garanderen. Voor de laatsten is de Hezbollah die onder bevel van Iran staat en net als dat land uit is op de vernietiging van Israël een probleem dat je niet langer uit de weg kon gaan. Oorlog tegen Hezbollah was vroeg of laat onvermijdelijk.”

Bent u voor de komst van Turkije in de Europese Unie?

Â

„Als je de vraag zo stelt, heeft het weinig zin om er op te antwoorden. Als het gaat om Turkije zoals het vandaag is, zeg ik natuurlijk ’nee’. Maar een Turkije dat zijn verleden accepteert zoals het was, dat de genocide van de Armeniërs erkent, dat het antisemitisme uitbant en een voorbeeld wordt van hoe een gematigde, liberale islam eruitziet, waarom niet? Europa is uiteindelijk net zo goed een idee als een geografisch gebied.”

De Vrede van Utrecht lezing vindt vandaag plaats in het kader van het festival Kunst in Oorlog en de landelijke Vredesweek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden