Moslims claimen de mezquita

Abraham Kuyper begon in 1905 een lange reis om de Middellandse Zee. Historicus George Harinck reist hem na, voor de Ikon-tv en voor deze krant. Hij ontdekt dat culturen en religies nog evenzeer botsen als toen. Vandaag het slot: van Tanger naar Toledo.

In Tanger staat een anglicaanse kerk waar in het Arabisch het Onze Vader op de muur staat, in Toledo staat een synagoge met op het plafond religieuze teksten uit de Koran. Het zijn tekenen van aanpassing aan een andere cultuur. Een dergelijke aanpassing zag ik niet in een moskee. Wel zag ik in Algiers een synagoge die in een moskee was veranderd. De joodse elementen waren gestript. En ik zag er ook een kerk die een bibliotheek was geworden.

In Algerije is de religieuze sfeer gespannen. De radicale islam is bezig aan een opmars en de overheid antwoordt met repressie en subsidies om het volk in bedwang te houden. Maar hoe lang lukt dat nog? Toen wij er waren was de recent herkozen president Bouteflika wekenlang niet in het openbaar verschenen. Het is algemeen bekend dat de oude man ziek is. Was hij misschien overleden? Zou dat het geval zijn, dan moesten we haastje-repje het land verlaten, want gevreesd werd dat dan de pleuris zou uitbreken. Gelukkig, ineens verscheen hij even op tv. Maar dat nam de angst niet weg.

Adlène Meddi, hoofdredacteur van El Watan Weekend, leeft er middenin. Hij is geen moslim. Zijn dochtertje kan niet naar de publieke school, wat die is zo islamitisch dat kinderen er gevraagd worden of hun vader bier drinkt en hoe vaak hij bidt. "Hoe kan mijn kind, een dochter nog wel, in deze repressieve cultuur opgroeien?" vraagt hij vertwijfeld.

Er is inderdaad geen ontkomen aan de islam. Op vrijdag lijkt Algiers één grote moskee. Waar je ook gaat, overal klinken uit de luidsprekers koranteksten en oproepen tot gebed. Iedereen moet naar de moskee. Het aantal bidders daar is zo groot dat ze de publieke weg innemen en ons aan de kant drukken. Adlène Meddi staat in deze wereld met de rug tegen de muur.

Ik heb geen islamitisch land bereisd waar moslim en niet-moslim gelijke rechten hadden. De opstelling jegens de vreemde was er voor mij een van de moeilijkste punten. Het begint al met de koran zelf. Die mocht ik als christen niet aanraken, zei mijn Marokkaanse gastheer te Meknes. Dat is misschien een extreem standpunt, maar toch. De koran komt niet naar mij toe, ik moet naar de koran komen. En daarvoor moet ik me eerst bekeren en Arabisch leren. Doe ik dat niet, dan blijf ik in de moslimwereld tweederangs, altijd - dat is de grootste ergernis van de kopten in Egypte.

Alleen al het eindeloos vertalen van de bijbel, zoals christenen doen, verraadt een andere waardering voor het eigene van wie hen vreemd zijn. Kuyper wijdde honderden bladzijden aan het andere geloof, in Leiden bestond in zijn tijd al een traditie van islamstudie. In mijn gereformeerde kring verscheen in 1976 al het boek 'Moslims als buren'. Ligt er ook een boek 'Christenen als buren' in de Nederlandse moskeeën? Waar is de islamitische studie van het christendom, waar zijn de nieuwsgierige boeken van moslims over de christelijke cultuur? Waar is de moskee met Nederlandse koranteksten op de muur?

Niet goed genoeg

Ik heb onderweg van moslims nooit een geïnteresseerde vraag gekregen over mijn geloof. Wel heb ik gehoord dat het niet goed genoeg is, of dat wat in de Bijbel staat wordt overtroffen door de Koran. Is het gek dat Kuyper schrijft dat de islam aantrekkelijk is door de macht en de grootheid die het zijn aanhangers voorspiegelt?

Kuyper stak in mei 1906 uit Algerije over naar Spanje, het land waar de joden zijn vervolgd, de moslims zijn verdreven. Door mijn christendom. Ik heb geen verweer als ik me deze gewelddadigheid indenk, behalve dat ik meen dat Christus zelf zijn leerlingen iets anders voorhield dan het hanteren van het zwaard: houd stil voor het geweten, keer de andere wang toe en bid voor wie u vervolgen.

In de Middeleeuwen is het anders geweest in Spanje; toen leefden jodendom, christendom en islam verdraagzaam naast elkaar. Het is voor menigeen vandaag een baken van hoop: religies kunnen dus samenleven. De islam heerste er vanaf 710, maar niet zelotisch, en christenen gingen in Toledo naar de synagoge.

Aanpassen

Ik was daar en conservator Carmen Álvarez toonde mij christelijke symbolen en islamitische teksten in dit bedehuis. Christenen hebben een handje van aanpassen. Ze namen allerlei levensvormen van de islam over. Omgekeerd gebeurde dat minder, en uit vrees voor vermenging werden de touwtjes rond 1150 juist aangehaald, schrijft Kuyper. Toen was het feest van de vermenging over. Christenvervolgingen ontketenden toen het niets sparende fanatisme van de Spaanse christenen, waarmee wij in onze geschiedenis kennismaakten in de personen van keizer Karel V en koning Philips II. Zij maakten Spanje katholiek en één.

In 1492 viel Granada als laatste islamitisch bolwerk op het Iberisch schiereiland. Het symbool van wat de reconquista, de herovering wordt genoemd, is de mezquita (Spaans voor: moskee) in Cordoba. Deze moskee was de grootste na Mekka en is relatief laag, maar met een woud van ruim duizend zuilen en rood-witte bogen een pracht van kleur en ritme.

In de dertiende eeuw werd de stad door christenen ingenomen en werd de moskee een kerk. Karel V gaf in 1523 toestemming voor de bouw van een kathedraal, maar viel uit tegen de architect toen hij het resultaat zag: "U hebt iets gebouwd dat u of anderen overal gebouwd hadden kunnen hebben, maar u hebt iets verwoest wat uniek was in de wereld." Middenin de moskee had hij een inderdaad tamelijk gewone katholieke kerk neergezet, die ook volgens Kuyper het hele gebouw bedierf. Lomper blijk van de reconquista in architectuur uitgedrukt heb ik onderweg niet gezien.

Hiermee is het verhaal niet uit. De islam was weg, maar is weer terug in Spanje. We interviewden twee katholiek opgevoede Spanjaarden die zich hebben bekeerd tot de islam. In de dominant katholieke cultuur van Andalusië is dat geen gemakkelijke keuze. Maar anders dan in Nederland kunnen kersverse moslims in dit land aanknopen bij hun culture omgeving. De alcazar in Sevilla, het alhambra in Granada en de mezquita in Cordoba, het zijn allemaal vruchten van een eens hier bloeiende islamitische cultuur. En nu de moslims weer opduiken, niet met een zwaard maar in vrede, en niet en masse, maar een voor een, voelen zij zich aangetrokken tot die monumenten, die ze na hun bekering herkennen als de hunne.

Maar in Cordoba is de mezquita een rooms-katholieke kathedraal. En dat schrijnt. De moslims voelen zich inmiddels sterk genoeg om de mezquita weer als ook hun bedehuis op te eisen en soms provoceert een moslim de kerk door er een kleedje uit te rollen en te bidden. Daaraan wordt dan snel een einde gemaakt, maar de kerk voelt zich niet meer zo gerust als ze eeuwen was. En samenleven zoals in de middeleeuwen zit er niet in.

We zagen in de Semana Santa, de stille week voor Pasen, hoe de intocht in de kathedraal dag aan dag het hoogtepunt is van de processies. De mezquita is publiek terrein, maar publiek betekent in Cordoba: rooms-katholiek. De kerk voelt echter de adem van de islam in de nek en heeft een procedure in gang gezet die het terrein in 2016 ook juridisch aan de kerk zal brengen. Dan zal de mezquita niet meer publiek zijn, maar een kerkelijk gebied, en kan dus ieder geweerd worden die de kerk er weren wil.

De voortekenen zagen we. Het gebouw dat wereldwijd bekendstaat als de mezquita, wordt in alle officiële uitingen op en rond het gebouw aangeduid als de kathedraal van Cordoba. Burgers protesteren massaal tegen deze toeëigening van de kerk.

Hier wordt Kuypers uitspraak bevestigd dat het kruis en de halve maan niet samengaan, en dat hun strijd zal worden uitgevochten aan de oevers van de Middellandse Zee.

Om de oude wereldzee, aflevering 8, is te zien bij de Ikon, komende zondag, NPO2, 20.15 uur.

Vrijdaggebed in Algiers (boven). Onder: George Harinck verdiept in Kuyper op een terras in Tanger. De mezquita in Cordoba: kathedraal in een moskee.

Soms provoceert een moslim de kerk door er een kleedje uit te rollen en te bidden

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden