Moslimextremisme / Een lijntje naar Bin Laden

Indonesië werd gisteren opnieuw opgeschrikt door een bomaanslag, dit keer op het hoofdkwartier van de Nationale Politie in Jakarta waar de radicaal-islamitische leider Abu Bakar Bashir vastzit. Het land heeft lange tijd het moslimterrorisme ontkend, maar dat is na 'Bali' niet langer vol te houden.

De bekentenissen van de verdachten die na de bomaanslag op Bali in rap tempo zijn opgepakt, heeft de houding van Indonesië ten opzichte van het moslimterrorisme doen veranderen. Volgens hoofdinspecteur I Made Pastika, die het onderzoek in de Bali-bom leidt, is de organisatie Jemaah Islamiyah verantwoordelijk voor de aanslag.

,,Uit hun verklaringen weten we dat dit extremistische netwerk ondergronds actief is in Indonesië'', zegt Pastika. ,,De commandant in Indonesië is Muchlas. Hij is ook het brein achter de aanslag.'' Muchlas is niet alleen de oudste broer van Amrozi, de garagehouder die als eerste werd gearresteerd. Maar ook van Ali Imron, de jongste van het stel, die vorige week na een klopjacht werd opgepakt.

Ruim negenentwintig leden van de Jemaah Islamiyah zitten nu in Bali in voorarrest. Volgens hoofdinspecteur Pastika staat moslimleider Abu Bakar Bashir aan het hoofd van het regionale netwerk in Zuid-Oost-Azië. Hij zegt Bashirs betrokkenheid bij de bomaanslagen op kerken met kerst 2000 te kunnen bewijzen. ,,Als hoogste leider stellen we Bashir verantwoordelijk voor de Bali-bom'', zegt Pastika vastberaden. Een van de verdachten, Amrozi, zou de politie hebben verteld dat zowel voor als na de Bali-bom hij en zijn broers een ontmoeting met Bashir in Solo hadden.

Bashir zelf ontkent alle beschuldigingen. ,,Hij zet een val voor zichzelf uit als hij het bestaan van de Jemaah Islamiyah blijft ontkennen'', zegt Al Chaidar, die tot vorig jaar een prominent lid was van de extreem islamitische organisatie Darul Islam. Hij stapte eruit om over zijn onderzoek naar deze radicale groep een boek te schrijven. Chaidar kent de meeste verdachten van de Bali-bom persoonlijk. ,,Het zijn beleefde en vriendelijke mannen met een gewelddadige inslag. Zeer serieus wat hun religie betreft'', zegt hij.

Al Chaidar leerde Abu Bakar Bashir in Maleisië kennen. De ex-activist bestudeerde de krantjes die Bashir er uitgaf. ,,Zo weet ik dat deze ustad (islamitische onderwijzer, red) in 1989 de Jemaah Islamyah oprichtte'', zegt Chaidar. ,,Een afsplitsing van Darul Islam, de radicale moslimorganisatie die vanaf 1949 tot 1967 voor een islamitische staat in Indonesië vocht.''

Soeharto liet de organisatie met geweld de kop indrukken. Bashir werd gearresteerd en vluchtte naar Maleisië. De Jemaah Islamiyah bestaat grotendeels uit Aziatische moslims die in de jaren tachtig in Afghanistan tegen de Russen vochten. Bij terugkeer werd het plan bedacht om van de regio één islamitische staat maken.

Pas nadat president Abdurrahman Wahid in 1999 aan de macht kwam, kon Abu Bakar Bashir terugkeren naar Indonesië. Onder de schuilnaam Majelis Mujahideen Indonesie (MMI) richtte hij in Solo de Indonesische afdeling van de Jemaah Islamiyah op. De destijds verantwoordelijke president reageert nu gebeten: ,,Ik heb nooit een rapport van de binnenlandse veiligheidsdienst ontvangen waarin ik werd gewaarschuwd voor deze Bashir en zijn organisatie. Bovendien had ik andere prioriteiten, zoals de afscheidingsoorlogen in Atjeh en Papoea'', verontschuldigt ex-president Wahid zichzelf.

Van die chaos maakte Bashir en zijn volgelingen gebruik om een netwerk in Indonesië op te zetten. De moslimleider was vóór zijn ballingschap in Maleisië directeur van een radicale moslimschool in het dorpje Ngruki buiten Solo. Hij herstelde zijn oude contacten op de eilanden Java, Sulawesie en Kalimantan. Via radicale moslimscholen breidde het ondergrondse netwerk van de Jemaah Islamiyah zich uit tot in de verste uithoeken van de archipel.

Het ronselen van activisten verliep vrij eenvoudig. Op de bijzondere moslimscholen leren de studenten over de strijd van profeet Mohammed tegen de ongelovigen en het belang van een islamitische staat. De negenentwintig verdachten in de Bali-bom-zaak hebben bijna allemaal op zo'n zogenaamde pesantren gezeten. Muchlas, de commandant van de Jemaah Islamiyah in Indonesië, was een van de briljantste studenten op Pondok Ngruki van Bashir in Solo.

Hoe goed het ondergrondse netwerk van Abu Bakar Bashir uiteindelijk functioneerde, blijkt wel uit de bomexplosies op kerstavond 2000. Voor 38 kerken op verschillende plekken in Indonesië gingen bijna op hetzelfde tijdstip de bommen af: 19 mensen kwamen om het leven, 120 raakten gewond. Volgens een van de commandanten van Jemaah Islamiyah, Faiz bin Abubakar Bafana die vorig jaar in Singapore werd gearresteerd, werd het plan in een hotel in Solo bedacht. Daar waren ook Muchlas en Imam Samudra, twee hoofdverdachten in de Bali-bom-zaak aanwezig. ,,Abu Bakar Bashir gaf tijdens de vergadering zijn zegen voor de aanslag'', zou Bafana tegen politie-inspecteur Pastika gezegd hebben.

Na de aanslagen op kerstavond volgde een serie van explosies in winkelcentra, op de effectenbeurs in Jakarta, voor de Filippijnse ambassade en voor nog meer kerken. Aanslagen die nooit zijn opgehelderd. Het vermoeden bestaat dat de Jemaah Islamiyah ook voor deze bomaanslagen verantwoordelijk is. De politie zou deze onderzoeken beter kunnen heropenen.

Abdul Jabar, een van de in Indonesië meest gezochte terroristen, gaf zich afgelopen weekeinde na ruim twee jaar achtervolging vrijwillig over aan de politie. De politie zegt dat Jabar een vooraanstaand lid is van de Jemaah Islamiyah. Jabar leerde in Afghanistan bommen maken. De politie zoekt nu uit wat zijn rol was in de bomexplosies op het toeristische eiland Bali. Jabar wordt niet alleen verdacht van de bomaanslagen tijdens kerst 2000. Als tukang pembantai (slager) zou hij op de Molukken de dood van tenminste 100 christenen op zijn geweten hebben.

De Jemaah Islamiyah was ook betrokken bij het religieuze geweld op de Molukken. De Amerikaanse wetenschapper Sidney Jones, die verbonden is aan de Internationale Crisis Groep in Brussel, schreef een rapport over het ondergrondse netwerk in Indonesië. Al in de eerste maand na de geweldsuitbarsting op Ambon verschenen er de eerste vechtersbazen van buitenaf die zichzelf Laskar Moedjahidien noemen, maar in feite het privé-legertje van de school van moslimleider Abu Bakar Bashir in Solo vormen.

Ook in Poso, in centraal-Sulawesie, waar moslims en christenen elkaar naar het leven stonden, vochten Jemaah Islamiyah-leden mee. In Poso waren ooit zelfs trainingskampen waar volgens Hendropriyono, chef van de geheime dienst, ook leden van het internationale terroristennetwerk Al Kaida aanwezig waren.

Wetenschapper Jones onderschrijft dat er een link bestaat tussen de Jemaah Islamiyah en het netwerk van Osama Bin Laden. Ze noemt de naam van de Indonesiër Hambali, een regionale commandant van de Jemaah Islamiyah uit West-Java. Uit documenten, die na de bombardementen in Afghanistan werden ontdekt, blijkt dat deze Hambali contacten onderhoudt met Al Kaida. Hambali zou volgens het Amerikaanse tijdschrift Times met steun van Al Kaida de Bali-bom hebben gefinancierd. Het tijdschrift had inzage in de verklaringen die verdachten aflegden. Maar de politie wil dit verhaal niet officieel bevestigen.

,,De band tussen beide terroristische groep bestaat al sinds de jaren tachtig toen honderden Indonesiërs in Afghanistan meevochten tegen de Russen'', vertelt ex-activist Al Chaidar. Jemaah Islamiyah-commandant Muchlas en de operationele leider Imam Samudra, beiden verdacht van bomaanslagen in Indonesië, kregen hun militaire training in Afghanistan. ,,Osama Bin Laden stuurden de mannen een persoonlijke bedankbrief. Ik heb die tijdens de interviews met deze twee mogen inzien'', zegt Al Chaidar.

Maar niet iedereen in Indonesië gelooft zo stellig in de relatie met het netwerk van Bin Laden. De vooraanstaande mensenrechtenactivist Munir is van mening dat de verhalen over Al Kaida door de autoriteiten in Indonesië worden opgeblazen. Met name door minister Matorie van Defensie. ,,Al Kaida dient als dekmantel om de werkelijke opdrachtgever te verdoezelen'', vindt Munir. Hij begrijpt niet waarom de politie binnen een dikke maand bijna het hele netwerk van de Jemaai Islamyiah in Indonesië oprolde, terwijl de andere explosies nooit zijn opgehelderd.

De politie had in 2001 al een tip gekregen wie er vermoedelijk achter de bomaanslagen met kerst zouden zitten. De voormalige activist Al Chaidar stapte toen naar de politie. Hij informeerde ze over het bestaan van het ondergrondse netwerk en gaf ze ook de namen van de daders. Via betrouwbare bronnen had Chaidar vernomen dat er meer aanslagen werden voorbereid. ,,De politie geloofde me niet. Die dacht dat het een publiciteitsstunt van mij was.''

Munir beschuldigt Indonesische militairen van betrokkenheid bij de Bali-bom. Bij het forensisch onderzoek op Bali werden immers TNT-sporen gevonden. Dat betekent volgens Australische explosievendeskundigen dat er professioneel materiaal is gebruikt waar slechts Indonesische militairen over kunnen beschikken. Zowel Munir als Al Chaidar vertellen via hun informanten te hebben gehoord dat militairen in Indonesië een florerende handel in explosieven hebben. En dat leden van radicale moslimgroeperingen in Indonesië munitie en wapens bij militairen kopen. ,,Ik durf niet te beweren dat het leger als instituut achter de bomaanslag op Bali zit. Maar indirect -door de verkoop van explosieven- is het er wel degelijk bij betrokken'', zegt Munir.

De relatie tussen extreme moslimgroeperingen en militairen bestaat volgens Al Chaidar al sinds Soeharto aan de macht kwam. ,,De ex-president gebruikte radicale moslims om zijn vijanden uit te schakelen. In ruil daarvoor voorzag hij ze van wapens en munitie.'' Dat patroon herhaalt zich volgens Al Chaidar opnieuw.

De Jemaah Islamiyah in Indonesië is inmiddels grotendeels opgerold. Niet alleen in Indonesië, maar ook in Singapore en Maleisië zitten de kopstukken in de gevangenis. ,,Maar daarmee is de beweging niet dood'', zegt mensenrechtenactivist Munir. Het ondergrondse netwerk kon zich snel uitbreiden dankzij de wetteloosheid en de chaos in Indonesië. De voedingsbodem voor radicale moslims blijft aanwezig. Indonesië verkeert nog steeds in een economische crisis, er is veel armoede, maar ook veel corruptie. ,,Als de regering de oorzaken niet bestrijdt, blijft er ruimte voor leiders als Abu Bakar Bashir om een extreme moslimorganisatie op te zetten en zieltjes te winnen. Nu hangen zoveel jonge moslims werkloos op straat rond. Geef ze een uniform en ze voelen zich belangrijk.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden