Moskou en Jekaterinenburg vechten om graf van tsaar

JEKATERINENBURG - Twee bronzen pioniers stormen voorwaarts, een wapperend banier in de hand. Waren deze jonge communisten van vlees en bloed, dan zouden ze maar een paar stappen nodig hebben om te belanden op de plek waar de laatste tsaar van Rusland, Nicolaas II, de laatste maanden van zijn leven doorbracht.

WESSEL DE JONG

De pioniers staan namelijk recht tegenover de plaats waar het Ipatijev-huis stond, in Jekaterinenburg. In de kelder van deze koopmanswoning werd de tsarenfamilie met een paar getrouwen op beestachtige wijze omgebracht, in de nacht van 17 juli 1918.

In de daaropvolgende jaren hebben de sovjetautoriteiten er alles aan gedaan om het monarchistische verleden uit het Russische bewustzijn te bannen. Het heroïsche pioniersbeeld moest de plek overschaduwen, die voor eeuwig verbonden zal blijven met het pre-communistische verleden, waar de communisten zo'n vurige afkeer van hadden.

Zeventig jaar lang heeft 'het centrum' zich ingespannen om iedere verwijzing naar het ancien régime uit te wissen. Zeven jaar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is duidelijker dan ooit, dat hier niets van terecht is gekomen. Hoewel de Russen zeker niet massaal tot de monarchie zijn bekeerd, blijft Nicolaas goed voor krantenkoppen. Dat zal doorgaan tot president Boris Jeltsin uitmaakt waar de restanten van de tsaar moeten worden begraven, die nu nog in het gerechtelijk mortuarium van Jekaterinenburg liggen.

Vanuit zijn laatste verblijfplaats had de tsaar uitzicht op een middelgrote Russische kerk. Die staat er nog steeds. De kerk, lange tijd buiten gebruik, is weer in ere hersteld. Russisch-orthodoxe gezangen schallen uit luidsprekers over het plein van de bronzen pioniers.

Slechts een paar kerkgangers hebben géén mening over wat er met de botten van de tsaar moet gebeuren. Marija (65 jaar) vindt dat de stoffelijke resten in 'Leningrad' (ze bedoelt natuurlijk Sint Petersburg) moeten worden bijgezet.

Sinds de dood van Peter de Grote zijn alle tsaren daar, in de crypte van de kerk van de Peter- en Paulsvesting, begraven. “Nicolaas hoort bij zijn familie, bij de andere Romanovs”, zegt Marija. “Wij Russen willen graag bij elkaar begraven liggen.”

Marija woont in de buurt. Zij heeft de afgelopen decennia goed kunnen volgen hoe het verder ging met de plek des onheils. Geen mens in Jekaterinenburg ('Sverdlovsk' geheten in sovjettijden) was, volgens Marija, onkundig van de macabere geschiedenis van het Ipatijev-huis. Maar er was nooit iets bijzonders aan het huis te zien. Lag er dan nooit een spontaan bosje bloemen, werd er nooit een clandestien kaarsje opgestoken, een boodschap op het pleisterwerk gekrast ? “Wat denk je wel ? Dat was veel te gevaarlijk !”

De autoriteiten begrepen dat het Ipatijev-huis geen plaquette nodig had om stil te blijven getuigen. In 1977 werd besloten het af te breken. Het besluit werd uitgevoerd door de regionale partijbaas, Boris Nikolajevitsj Jeltsin. Vreemd genoeg bleef de plek leeg. Hoezeer het ook voor de hand lag om er schielijk een flatgebouw uit de grond te trekken, de stadsbazen kozen voor een schutting.

In juli 1991 kwam er voor het eerst een groepje mensen bijeen op het braakliggende lapje grond achter de schutting, om de moord op de tsarenfamilie te memoreren. Er werden kaarsjes aangestoken. Marija weet het nog goed omdat er religieuze gezangen werden aangeheven die bij haar het open raam binnendreven. Eventjes. Toen sloegen ordetroepen het groepje uiteen en pakten de monarchisten op. De tijden waren onzeker, de euforie van glasnost en perestrojka was verleden tijd, Gorbatsjov rukte naar 'rechts' en het land was zwanger van de KGB-, partij- en legercomplotten, zo anderhalve maand voor de 'putsj' van augustus 1991.

Thans waait de wind in Jekaterinenburg uit een andere hoek. De gouverneur van de provincie, Eduard Rossel, wil op de plaats van de executie een kathedraal laten verrijzen. En daarin wil hij de botten van de tsaar en de zijnen bijzetten. Marija - hoewel voor 'Leningrad' - staat tegenover Rossels plan ook niet afwijzend. “Het zou veel mensen trekken”, verwacht ze.

Misdienaar Michaïl (23) is veel stelliger. De botten móeten blijven, zegt hij. Bang om van regionaal chauvinisme te worden beticht, legt Michaïl vlug uit dat het hem om het leereffect te doen is. “Volgens de regels horen de botten in Petersburg thuis, maar de mensen zullen zich beter blijven herinneren wat er voor gruwelijks is gebeurd, als de resten híer blijven, op de plek van de moord.” Tegenwoordig staat er een klein houten kapelletje op de plek van het Ipatijev-huis. De kaarsjesverkoopster binnen moet niets hebben van alle ophef in de media over de botten. Halsstarrig houdt ze vol dat de botten nooit echt kunnen zijn. Na de moord werden de lijken van de Romanovs verbrand en met zuur overgoten, weet ze zeker. Het is uitgesloten dat er na de behandeling ook maar iets is overgebleven.

Sinds de opgraving van de botten in 1991 is er gestreden over de vraag of ze al dan niet van de Romanovs zijn. Genetisch onderzoek maakte in 1995 een eind aan alle redelijke twijfel. Ze waren echt. Er kon een begrafenis worden gepland, op 25 februari 1996, bijvoorbeeld. Maar zover kwam het niet. De kerk en activisten van allerlei plumage maakten bezwaar tegen een voortvarende aanpak.

Hooggeplaatsten in de kerk wilden zeker weten dat de Romanov-familie niet het slachtoffer was geworden van een 'joods-vrijmetselaars-ritueel', zoals in anti-semitische kring wordt beweerd, omdat de familie dan niet onder auspiciën van de kerk mag worden begraven. Wetenschappers uit Russische emigrantenkringen namen geen genoegen met vijfennegentig procent zekerheid over de herkomst van de botten en eisten honderd procent, zodat een nog uitvoeriger genetisch onderzoek nodig was.

Murw door alle polemiek, besloot de Russische regering zo'n aanvullend onderzoek dan maar te laten plaatsvinden. Het gaf de polemiek over de locatie van de begrafenis de kans op te bloeien. Naast Petersburg zijn Jekaterinenburg en Moskou nu serieuze kandidaten geworden. Waarom Moskou recht zou hebben op de botten, is menigeen een raadsel. Maar de burgemeester van Moskou, Joeri Loezjkov, is een machtig man. En hij heeft, naast het Kremlin, een machtige kerk in de aanbieding: de herbouwde kolos van de 'Christus de Redder' aan de Moskva.

Deze week biedt de onderzoekscommissie haar rapport aan. Vice-premier Nemtsov, die deze commissie heeft voorgezeten, heeft al verklapt dat de eerdere resultaten 'voor negen-en-negentig procent en zes negens achter de komma' kloppen. De botten zíjn van de tsaar. En nu moet de sloper van het Ipatijev-huis, president Jeltsin, maar beslissen wat er met die echte botten moet gebeuren.

In Jekaterinenburg vragen sommigen zich af waar Jeltsin zich mee bemoeit. De enige persoon die mag beschikken over de tsarenbotten, zeggen Valentina (53) en Lida (60), is de patriarch van de Russisch-orthodoxe kerk, Aleksej II.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden