'Morfinedood is eigenlijk zo onaardig nog niet'

Hoogleraar: Artsen voelen zich prettiger bij palliatieve sedatie dan bij euthanasie

Morfine is in opspraak. Het middel blijkt regelmatig te worden ingezet als verborgen methode van euthanasie. Maar Anne-Mei The, cultureel antropoloog, jurist en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, ziet dat anders. "Het gebruik van morfine kun je ook zien als een palliatief traject om patiënten beter te helpen sterven."

Voor euthanasie gelden strikte regels in Nederland. Die worden door artsen geregeld omzeild, aldus de Rotterdamse hoogleraar Agnes van der Heide eerder deze week in 'Nieuwsuur'. Zij schat dat jaarlijks 550 patiënten voortijdig overlijden door bewust toegediende te hoge doses morfine.

Anne-Mei The liep voor haar proefschrift in jaren negentig zeven jaar mee op de afdeling longziekten van het UMC Groningen. Daar heeft ze het gebruik van morfine nauwkeurig gevolgd, want de pijnstiller werd toen op grote schaal gebruikt bij terminale longkankerpatiënten, die vaak aan enorme pijn en benauwdheid leden. The: "Dan zei een patiënt: 'Dokter, hoelang duurt dit nog?' Of: 'Kunt u mij niet helpen?'" Zo'n wens werd vaak nog herhaald door de familie. En vooral als de verpleging dat aankaartte, besloot de arts vaak tot morfine.

Maar een neveneffect van het middel is ook dat bij hoge doses de dood wellicht eerder intreedt. The: "Dit is typisch zo'n onderwerp waarbij je ziet dat in de praktijk ziekte en dood in elkaars verlengde liggen. Soms was dat laatste ook gewenst. En vaak kwam die tot stand door een stilzwijgende samenwerking tussen arts en verpleging."

De dubbele toepassingsmogelijkheden van morfine - pijnbestrijding én een middel tot bespoediging van het levenseinde - maakte zo'n samenwerking ook mogelijk. Want zelfs wie aanhikte tegen actieve levensbeëindiging, moest erkennen dat morfine een effectieve pijnkiller is voor een stervende, legt The uit.

Artsen en verpleging in Groningen praatten niet openlijk over deze praktijk. "Maar zeker als morfinetablet of -pleister werd vervangen door de morfinepomp, wist iedereen: dit is binnen een paar dagen of weken bekeken", zegt ze. Patiënt en familie werden in ieder geval wel gewezen op de keerzijde van morfine. "Dat het middel de ademhaling remt. En dus tot de dood kan leiden. Maar per saldo was het een praktijk waarmee iedereen tevreden was."

Ze heeft geen akelige herinneringen aan haar tijd in Groningen overgehouden. The kan zich maar één patiënt herinneren die waanbeelden kreeg door de hoge dosis morfine.

Later kwam de euthanasiewetgeving (2002). En de palliatieve zorg kwam van de grond. Het is artsen tegenwoordig dan ook verboden hoge doses morfine toe te dienen om het sterven te vergemakkelijken.

Natuurlijk is het goed dat de wetgever het sterven zo heeft geformaliseerd, zegt The. "Dat geeft bijvoorbeeld rechtszekerheid. Maar het komt ook voort uit een smalle D66-moraal dat als je het maar op papier zet, je de praktijk ook hebt geregeld. Dat is slechts deels zo."

Euthanasie is bijvoorbeeld erg gericht op wilsbeschikking. Maar wie in coma raakt, heeft daar weinig aan. "Bovendien hebben veel dokters er moeite mee. Je maakt uiteindelijk toch echt iemand dood", schetst The. Artsen voelen zich daarom vaak prettiger bij palliatieve sedatie, waarbij het bewustzijn van de patiënt wordt verlaagd om het lijden te verminderen.

Uiteraard is het ook goed dat artsenfederatie KNMG haar leden nogmaals wijst op de bestaande richtlijnen voor morfinegebruik, vindt zij. "Maar je zult altijd iets van ruis behouden. Artsen zijn bijvoorbeeld in hun dagelijkse praktijk niet de hele tijd bezig met richtlijnen, maar vooral met het verlenen van zorg. Die zien patiënten die het benauwd hebben en pijn. En qua aard heeft de morfinedood zoals ik die in Groningen zag, ook wel wat weg van palliatieve zorg. Ik vond het daar helemaal geen onaardige praktijk."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden