Morele antenne ruimt veld voor joviale doener

Frisse wind door de VN De Verenigde Naties krijgen per 1 januari een nieuwe secretaris-generaal. Hoe heeft Ban Ki-moon het gedaan en waar krijgt de 'flexibele regelaar' António Guterres mee te maken?

Ban Ki-moon

Sommigen blijven te veel secretaris, anderen proberen generaal te worden en een enkeling is een echte secretaris-generaal. De 72-jarige Zuid-Koreaan Ban Ki-moon leek in zijn eerste termijn, van 2007 tot 2012, tot de eerste categorie te horen. Een vriendelijke diplomaat, die op het internationale toneel weinig in te brengen had.


"Ban blijft altijd diplomatiek, en soms is hij wat onhandig", zegt Nico Schrijver, hoogleraar internationaal recht aan de Universiteit Leiden. "Natuurlijk had hij wel statuur, maar vooral vanwege het ambt dat hij bekleedde. Het is niet iemand op wie Barack Obama of Vladimir Poetin echt zaten te wachten."


Richard Gowan, VN-expert bij de denktank European Council on Foreign Relations in New York, heeft Ban zelfs een 'uilskuiken' en een 'poedel' genoemd. Iemand die braaf opzit en pootjes geeft als de wereldleiders dat vragen. Maar Gowan kwam in een recente column toch terug op dit harde oordeel. Want Ban heeft zich duidelijk ontwikkeld, zo moet de criticus constateren.


Vooral op het gebied van klimaat heeft de Zuid-Koreaan wel doorgedrukt. Hij wordt geprezen als een van de drijvende krachten achter het akkoord van Parijs, een jaar geleden. Ook heeft hij zich ingezet voor de rechten van homoseksuelen, lesbiennes en transgenders - geen voor de hand liggende rol voor iemand met een conservatieve Aziatische achtergrond. "Dat was dapper, en belangrijk", zegt Schrijver. Ban wordt nu genoemd als mogelijke nieuwe president van Zuid-Korea.


Waar kreeg hij mee te maken?


Ban Ki-moon opereerde in een wereld die nu al nostalgische gevoelens oproept. Zijn twee termijnen vielen grotendeels samen met die van Barack Obama als president van de Verenigde Staten. Het nog altijd machtigste land ter wereld streefde naar goede betrekkingen met andere landen, hoe lastig dat soms ook was.


In deze periode bereikten bijna alle landen ter wereld, onder de paraplu van de VN, een historisch klimaatakkoord. De VS en China, de grootste vervuilers ter wereld, zetten er ook hun handtekening onder. "Ban heeft aanvankelijk het tij mee gehad", zegt Schrijver.


Maar er waren ook grote conflicten, met de oorlog in Syrië voorop. Daarin kwamen niet alleen de strijdende partijen in het land zelf tegenover elkaar te staan, maar ook de wereldmachten VS en Rusland. Ook in Oekraïne dreigde dat gevaar. Aanslagen in Tunesië, Frankrijk en België vestigden de aandacht op terrorisme, dat al veel langer landen als Irak en Israël in zijn greep heeft.


Ondertussen waren circa 100.000 politie-agenten en militairen onder VN-vlag wereldwijd actief om de vrede te handhaven. In Zuid-Soedan maar ook in andere landen hebben vredeshandhavers zich misdragen, met de lokale bevolking die ze moesten beschermen als slachtoffer. Militairen en agenten hebben mensen seksueel misbruikt.


Hoe heeft hij het gedaan?


"De meest onmogelijke baan ter wereld, en toch ook een van de meest belangrijke." Zo typeert Nico Schrijver de functie van secretaris-generaal, hoofd van een organisatie waarvan bijna alle landen ter wereld lid zijn terwijl hij geen echte macht heeft. Het is dus niet zo makkelijk een oordeel te vellen over het functioneren van de SG. Een poging daartoe geeft voor Ban Ki-moon een stijgende lijn aan, maar echt hoog reikt die lijn niet.


Neem de oorlog in Syrië. De bevolking van dat land lijdt enorm en daarvoor heeft Ban Ki-moon regelmatig de aandacht gevraagd, erkennen Schrijver en Gowan. De secretaris-generaal van de VN heeft geen troepen ter beschikking, maar de juiste persoon op het juiste moment kan wel degelijk een voortrekkersrol spelen in het om de tafel krijgen van strijdende partijen.


Ban heeft nooit echt een rol kunnen spelen in het krachtenspel tussen de VS, Rusland, Turkije, Iran en Saudi-Arabië. "Hij is feller geworden in zijn uitlatingen, echt verontwaardigd", zegt Schrijver. "Maar vooral als morele antenne, hij heeft niets kunnen betekenen voor het vredesoverleg." Gowan: "Zijn adviezen hebben over het algemeen geen enkele impact gehad."


De man die in Zuid-Korea bekend stond als 'gladde aal', vanwege zijn diplomatieke talenten, heeft zich bij de VN ontwikkeld tot morele autoriteit. Vooral als het gaat om het klimaat, humanitaire crises en homorechten heeft hij van zich laten horen. Maar hij is nooit een factor geworden waarmee de wereldleiders echt rekening hielden.

António Guterres

António Guterres is geen vrouw en hij komt niet uit Oost-Europa. Aan deze twee eisen voor een nieuwe secretaris-generaal kon hij niet voldoen, en toch kwam de 67-jarige Portugees zeer overtuigend als winnaar uit de - voor het eerst - tamelijk transparante selectie.


"Hij brengt een fantastische ervaring mee", zegt Nico Schrijver. "Als politicus in Portugal, als premier van dat land en als Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen." In die laatste functie, als hoofd van de vluchtelingenorganisatie UNHCR, heeft Guterres ook de interne politiek van de VN goed leren kennen. "Hij heeft de UNHCR grondig hervormd en toch geen vijanden gemaakt", zegt Schrijver.


Ook inhoudelijk is Guterres sterk, menen zowel Schrijver als Richard Gowan. Als premier heeft hij zich met alle beleidsterreinen bemoeid, als Hoge Commissaris heeft hij zich grondig verdiept in de vluchtelingenkwestie. Gowan noemt hem een 'bedreven politicus' en een 'flexibele regelaar'. "Hij houdt er echt van om zich te storten op het oplossen van ingewikkelde problemen."


Gowan verenigt ogenschijnlijke tegenstellingen: hij is belijdend katholiek én socialist, een 'uitbundige' Zuid-Europeaan, volgens Schrijver, én een zakelijke probleemoplosser. Zijn persoonlijkheid, altijd belangrijk voor een diplomaat, werkt ook in zijn voordeel volgens Schrijver. "Ik heb hem als premier een paar keer ontmoet bij bijeenkomsten van de Socialistische Internationale en als Hoge Commissaris in Genève. Hij is een buitengewoon vlotte man, heel joviaal, daarmee heeft hij wel iets van Mark Rutte."


Waar krijgt hij mee te maken?


Guterres kan als probleemoplosser zijn hart ophalen de komende jaren. Hij krijgt te maken met Donald Trump als president van de Verenigde Staten, die bepaald geen vriend is van de VN. Met de Russische president Poetin lijkt Trump wel zaken te willen doen, maar ondertussen laat hij de spanning met de opkomende supermacht China oplopen.


Ook Japan, een trouwe supporter van de VN, maakt zich zorgen over de toenemende spanning in Azië.


Elders in de wereld kunnen nieuwe crises zomaar opflakkeren, bijvoorbeeld in Burma, Congo of Venezuela. Ondertussen is de oorlog in Syrië nog altijd niet ten einde. Daar lijken nu Rusland, Turkije en Iran het voortouw te nemen, zonder inmenging van het Westen. Volgens sommigen moeten de VN zich ook bemoeien met de bestrijding van terrorisme, waarin de organisatie op dit moment nauwelijks een rol speelt.


De VN zelf zijn dringend aan hervorming toe. Het secretariaat, waar de SG over waakt, werkt niet efficiënt en het toezicht op vredesoperaties moet veel beter, zodat mensenrechtenschendingen door blauwhelmen niet meer kunnen voorkomen. En hoe kunnen de VN vrede in de wereld bevorderen, zonder direct terug te vallen op de inzet van militairen?


Dan speelt er nog de langlopende discussie over de samenstelling van de Veiligheidsraad. Dat orgaan weerspiegelt, meer dan zeventig jaar na dato, nog altijd de machtsverhoudingen van vlak na de Tweede Wereldoorlog.


Hoe liggen zijn kansen?


"Guterres staat voor uitzonderlijk ernstige uitdagingen", zegt Gowan. "Hij moet met de regering van Trump zien om te gaan en een nieuwe manier van werken vinden met China en Rusland, die belangrijker zijn geworden binnen de VN. Maar hij is zeer goed gekwalificeerd. Als iemand de VN door moeilijke tijden kan loodsen, dan zou dat weleens Guterres kunnen zijn."


Schrijver ziet zelfs een positieve kant aan de complexe situatie in de wereld: "Ja, de internationale situatie is heel ingewikkeld. En dat geeft de secretaris-generaal juist meer ruimte." Als de machtsverhoudingen verschuiven kan 's werelds topdiplomaat juist een leidende rol innemen. "Er is nu behoefte aan een bemiddelende secretaris-generaal, zoals Kofi Annan dat in zijn tweede termijn was of langer geleden Dag Hammarskjöld. Je moet daar de juiste talenten voor hebben maar ook het goede politieke gesternte."


Maar zitten Rusland en China, beide vertegenwoordigd in de Veiligheidsraad, wel te wachten op een westerling die ze de les leest? "De Russen en de Chinezen hebben ook belang bij iemand die overeind kan blijven in Washington", denkt Schrijver. "En Guterres is politiek slim genoeg om Moskou en Peking nooit van zich te vervreemden, dat heeft hij bij de UNHCR al bewezen. Hij is van topniveau, en hij heeft de juiste vooropleiding voor dit heel moeilijke ambt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden