'Moreel of niet, we kunnen niet om economisch denken heen'

Beeld ANP

De vrije markt wordt wel erg makkelijk zwartgemaakt, meent bedrijfsethicus Wim Dubbink. Ze is vooral een plaats van gelijkheid en eerlijke ruil. Verdedigt Dubbink de graaicultuur, zoals zijn critici beweren? Vandaag het slot van de eerste reeks Denkers in Debat.

Wim Dubbink: de markt werkt emanciperend, ze gaat er vanuit dat iedereen gelijkwaardig is

'In een eerdere aflevering vertelde ik dat patiënten maximaal drie maanden mogen doorbrengen op de intensive care. Na die periode moeten ze plaatsmaken, anders lopen de zorgkosten te veel op. Begrijpelijk, vond ik.

Ype de Boer en lezers leken dat te zien als een pleidooi voor de homo economicus, voor de mens die enkel in economische termen denkt. Onterecht. Natuurlijk laten niet alle goederen zich via de markt verhandelen en mis je grote delen van de werkelijkheid als je enkel door een economische bril kijkt. En natuurlijk zijn we sociale wezens.

Maar we moeten niet vergeten dat economie ook een deel is van ons leven, en wel een belangrijk deel. Daarom ontkomen sociale wezens er in een wereld van schaarste ook niet aan de economie in hun afwegingen te betrekken.

Uiteindelijk zal er toch iémand moeten bepalen hoe lang je op de intensive care mag liggen. Het aantal bedden en verplegers is er immers niet eindeloos, net zo min als het geld dat we willen besteden aan de zorg.

Wie zegt dat dit gevaarlijk is omdat marktwerking de hele samenleving kan gaan beheersen, zegt eigenlijk dat goed leven alleen mogelijk is in een wereld zonder schaarste.

Dan het onderwijs. Ype de Boer stelde vorige week dat ook de student slachtoffer is van 'marktdenken'. Een student wijsbegeerte was in een groot gedeelte van de Westerse geschiedenis iemand die zo veel mogelijk probeerde te lezen, schreef hij. En 'nu moet de student zo snel mogelijk afstuderen, zodat hij de arbeidsmarkt op kan'.

Werken in de modder
Was het vroeger echt zo veel beter? Volgens mij valt dat nogal mee. Een student wijsbegeerte las meer, maar was ook vooral iemand van een bepaalde komaf.

Een arbeiderszoon uit een familie van boerenknechten, zoals ik, zou nooit filosofiestudent geworden zijn. Ik zou twaalf uur per dag tot aan mijn knieën in de modder hebben zitten werken, om het grootste deel van de vruchten van mijn arbeid af te staan aan een landheer. Als ik al een kans had gehad, dan had die gelegen in een monnikenbestaan - dat, zoals de naam het al zegt, ook geen pretje was.

Een goed werkende markt heeft een ongekende emanciperende werking. Ze gaat er vanuit dat iedereen gelijkwaardig is. Dat zie je bijvoorbeeld aan het fenomeen 'contract': zoiets kan niet bestaan zonder wederzijdse instemming.

En aangezien die instemming alleen echt gegeven kan worden op basis van goede argumenten, veronderstelt het idee van een markt ook onderwijs voor iedereen. De markt is niet per sé moreel in haar consequenties, maar wel in de manier waarop ze tot stand komt.

De student wijsbegeerte mag de markt dus dankbaar zijn. Zonder marktsamenleving had hij misschien nooit een universiteit van binnen gezien. Wie de markt een jungle noemt, maakt de grootste fout die je kunt maken in het denken over markt en moraal. Een marktsamenleving is een in hoge mate een geciviliseerde samenleving. Daarmee is het juist de ontkenning van de jungle.'

Eerder in Denkers in Debat
Is marktdenken op weg om de hele samenleving te beheersen? Filosoof Michael Sandel meent van wel, schreven we eerder deze maand. We zouden zelfs afkoersen op een morele crisis.

Bedrijfskundige en filosoof-in-opleiding Daan Gijsbertse herkende zich in grotendeels in Sandels analyse. Hij waarschuwde onder meer voor een samenleving waarin zieken niet worden genezen als hun behandeling niet rendabel of lucratief is.

Dubbink wierp tegen dat de vrije markt wel erg makkelijk kop van jut wordt. 'Als een samenleving op basis van vraag en aanbod bepaalt wat zaken kosten en hoe ze verdeeld moeten worden', meende hij, 'is dat een bewijs dat ze sterk geciviliseerd is.

'Dubbinks visie 'klinkt logisch', vond filosoof-in-opleiding Ype de Boer. 'Toch zijn het precies deze ideeën waarvoor Michael Sandel waarschuwt. Wie vooral door een economische bril kijkt, ziet alles dat zich niet in economische termen laat vangen over het hoofd. Hij laat weinig ruimte voor levensbeschouwing en vergeet dat we ook sociale wezens zijn.'

Wim Dubbink is hoogleraar bedrijfsethiek aan Tilburg University. Hij doet onderzoek naar de rol van moraal in de vrije markt en de toepassing daarvan in het bedrijfsleven.
 
We zullen de economie in onze afwegingen moeten betrekken. Wie zegt dat dit gevaarlijk is, zegt eigenlijk dat goed leven alleen mogelijk is in een wereld zonder schaarste.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden