'Moraliteit moet terug in politiek'

Een collegereeks over rechtvaardigheid van politiek filosoof Michael Sandel trekt niet alleen volle zalen op de Harvard-universiteit. In tal van landen houdt de Amerikaan lezingen en op internet worden zijn colleges door miljoenen bekeken. Over hetzelfde thema schreef hij een boek, dat onlangs in het Nederlands is vertaald. Zijn doel: „Mensen moeten zelf gaan worstelen met morele kwesties en de vraag wat rechtvaardigheid nu eigenlijk is.”

De Amerikaanse filosoof Michael Sandel loopt rustig heen en weer op het grote podium van het Sanders Theater van de Harvard-universiteit in Boston. Meer dan duizend studenten zijn afgekomen op zijn razend populaire college over rechtvaardigheid. Vandaag bespreekt Sandel het utilitarisme, een ethische stroming die zegt dat rechtvaardigheid draait om ’nutsmaximalisatie’ – simpel gezegd: ons handelen moet er op gericht zijn zoveel mogelijk mensen zo gelukkig mogelijk te maken.

De studenten zitten muisstil in het theater als Sandel het adembenemende verhaal vertelt over het lot van de bemanning van het negentiende-eeuwse Britse schip de Mignonette. In 1884 overleefden de kapitein en drie bemanningsleden een schipbreuk, maar na negentien dagen op zee in een reddingssloep zijn ze ten einde raad. De kapitein besluit, ondanks protest van een ander bemanningslid, de verzwakte 17-jarige scheepsjongen, een wees, te vermoorden en op te eten. De schipbreukelingen worden uiteindelijk gered, maar terug in Engeland wacht hen een rechtszaak.

„Wat zou jij doen”, vraagt Sandal de studenten, „als je in de jury van die rechtbank zou zitten? Is het handelen van de zeelieden moreel gerechtvaardigd?” Een snelle peiling leert hem dat een ruime meerderheid van de studenten vindt van niet. Sandel daagt ze verder uit. „Wat als de scheepsjongen toestemming had gegeven om te worden opgegeten? Of als de mannen een loterij hadden gehouden en op die manier iemand hadden uitgekozen die zich moest opofferen? Zou dat een verschil maken?” Veel studenten vinden van wel. In die gevallen, redeneren ze, is er of sprake van toestemming voor de moord of is er een eerlijke procedure gevolgd. Eén jongen in de collegezaal houdt dapper vol: moord is moord en daarom moreel onjuist. „Maar worden er door die ene moord niet drie mensen gered?”, vraagt Sandel. „En die drie hadden familie, terwijl de scheepsjongen een wees was. Utilitaristen zouden zeggen dat de totale geluksbalans uiteindelijk positief is, ondanks de moord. Zijn die mannen dan fout?”

Dit is Michael Sandel. Door middel van een prachtig voorbeeld laat hij studenten stap voor stap zien hoe gecompliceerd het utilitaristische idee van rechtvaardigheid eigenlijk is.

Tijdens een gesprek in zijn kantoor is Sandel de vriendelijkheid zelve. Een slanke, aimabele man met in zijn stem de sporen van een licht spraakgebrek. Hij is net terug uit China, waar zijn boek nog moet uitkomen maar waar zijn collegereeks over rechtvaardigheid al met Chinese ondertiteling te vinden is op Youku.com, de Chinese Youtube. Voor Sandels komst was het eerste college al 2,7 miljoen keer bekeken.

Bij een dergelijk succes vraag je je bijna af: waarom nu pas een boek en een documentaire?

„Ik heb uitgevers die mijn cursus in boekvorm wilden uitgeven lang afgewimpeld. Ik was bang dat een boek de spanning voor mijn studenten zou verpesten. Maar ik besefte ook dat het succes van mijn cursus mij een unieke kans bood om mijn eigen ideeën over de rol van filosofie in de samenleving in de praktijk te brengen.”

U noemt uw manier van filosoferen ’publieke filosofie’. Wat verstaat u daaronder?

„Het is mijn ambitie om als filosoof het maatschappelijke debat op een hoger plan te tillen. Ik doe dat door in te gaan op controversiële vragen die spelen in het huidige politieke debat. Vragen over gelijkheid en ongelijkheid, de rol van de markt ten opzichte van de staat, de woede over de staatshulp aan de banken, vragen over discriminatie, immigratie, het homohuwelijk en euthanasie.

„Wat mijn aanpak bijzonder maakt is dat ik deze kwesties benader vanuit het oogpunt van de grotere vragen over rechtvaardigheid en rechten. Daarbij zet ik filosofen niet op een voetstuk, ik behandel ze niet als museumstuk. Het gaat mij er niet om welke filosoof wat heeft gezegd. Ik zie filosofen slechts als medereizigers op de reis die lezers maken door mijn werk. De lezer moet zelf gaan worstelen met morele kwesties en de vraag wat rechtvaardigheid nu eigenlijk is.”

U gebruikt in uw colleges en in uw boek graag de Socratische methode – al vragend probeert u duidelijk te maken welke diepere principes achter de waarneembare werkelijkheid liggen. Is dat voor u dé manier om populaire filosofische ideeën over rechtvaardigheid in twijfel te trekken?

„Inderdaad. Neem bijvoorbeeld het idee van zelfbeschikking en de vraag of we de eigenaar zijn van onszelf. Volgens het libertarisme, een politieke filosofie die streeft naar maximale individuele vrijheid, heeft iedereen het recht om te doen en laten met zijn eigendom (inclusief zijn lichaam) wat hij wil, mits hij respecteert dat andere mensen het recht hebben om hetzelfde te doen.

„Voor veel mensen is dat een aantrekkelijk idee. Het is bijna te aantrekkelijk om ter discussie te stellen. Want als ik niet de eigenaar ben van mijzelf, wie dan wel? Het begrip zelfbeschikking lijkt duidelijk te maken wat het betekent om vrij te zijn: dat je in staat bent te beslissen over jezelf. Anders zijn we immers slaven, en dat lijkt weinig met rechtvaardigheid te maken te hebben.

„Maar hoe zit het dan met die zaak uit 2001, waarbij een Duitse kannibaal een vrijwilliger had gevonden om op te eten? Mag dat? Als we het idee dat we onszelf bezitten consistent toepassen, leidt dat tot conclusies waar veel mensen het niet mee eens zijn. Dat element van het libertarisme wordt te weinig beproefd, terwijl het een grote rol speelt in discussies over politiek en moraliteit.”

Een ander idee dat we vaak met rechtvaardigheid in verband brengen, is dat hard werken zou moeten lonen. Maar, zegt u, het probleem is dat talent op een moreel arbitraire wijze onder mensen is verdeeld.

„Ik volg daarin de bekende Amerikaanse filosoof John Rawls. In zijn theorie van ’rechtvaardigheid als billijkheid’ (’Justice as fairness’) uit 1971 stelt Rawls een zeer invloedrijk idee ter discussie over de relatie tussen iemands verdienste en hetgeen je moreel toekomt. De gedachte is dat rijke mensen rijk zijn en succesvolle mensen succesvol omdat ze hard werken en het daarom verdienen om rijk en succesvol te zijn.

„Maar iedereen die even nadenkt, realiseert zich dat hard werken niet de enige factor is die het mogelijk maakt om vooruit te komen in het leven. Er zijn vele andere factoren die een rol spelen en waar we vaak weinig invloed op kunnen uitoefenen, zoals geluk, of geboren worden in een bepaalde familie, cultuur of samenleving. Rawls ondermijnt het belang van die factoren. Hij zegt in feite dat de opbrengsten van onze talenten ons zeker niet automatisch toekomen.”

U bent zelf een gemeenschapsdenker. Rechtvaardigheid is volgens u nauw verbonden met de solidariteit en loyaliteit die we voelen voor onze gemeenschappen. Is dat nog actueel, in een geglobaliseerde wereld?

„In de jaren negentig was er een periode waarin een aantal intellectuelen sterk geloofde in neoliberale globalisering. De Koude Oorlog was net voorbij en globalisering en nieuwe financiële relaties zouden leiden tot meer begrip en sympathie tussen volkeren en een vreedzame mondiale gemeenschap. Het wederzijds cultureel begrip zou toenemen en er zou een einde komen aan oorlogen tussen landen. Ik denk dat dit een hopeloos naïef geloof was en bepaald geen aantrekkelijke visie.”

Wat is er precies tegen op een wereld van cultureel begrip en kosmopolitisme?

„Het geloof in globalisering veronderstelt dat de ideale wereld een wereld is waarin we afstand doen van onze particuliere morele verbanden, die verankerd zijn in onze geschiedenis, tradities, cultuur en identiteit.

„Ik vind dat niet alleen onrealistisch maar ook heel onwenselijk, omdat juist dergelijke verbanden ons maken tot wie we zijn. Verschillende identiteiten, religieuze en culturele, hebben een belangrijke plaats in ons leven. Ze zullen niet verdwijnen en daarom moeten we de dilemma’s die ze met zich mee brengen doordenken en uitpraten.”

Aan het eind van uw boek houdt u een pleidooi voor een politiek debat waarin zowel morele als religieuze argumenten een plaats hebben. Linkse en liberale politici hebben hier vaak moeite mee. Maar president Obama is volgens u een uitzondering?

„Ik stel in mijn boek dat morele en religieuze argumenten een legitieme plaats hebben in de politiek. Ik ben voorstander van een publiek debat dat geloofsvriendelijk is.

„Ik denk dat het de grote kracht van Obama was dat hij tijdens zijn verkiezingscampagne een nieuwe aanpak predikte. Hij maakte zich sterk voor een open houding bij liberalen en progressieven voor morele en religieuze discussies in de politiek. Hij vond dat we zulke discussies met elkaar moesten voeren. Hij deed een moreel appel op ons en predikte een nieuw burgerschapsidealisme. Ik heb dat alleen eerder gezien bij Robert Kennedy, en natuurlijk Martin Luther King Jr. Obama brengt moraliteit en spiritualiteit terug in de politiek. Daar bewonder ik hem om. Hij spreekt een politieke taal die we te weinig horen vandaag de dag.”

Sandels succesvolle collegereeks over rechtvaardigheid is nu een mondiale campagne geworden, met een wereldtour van gastcolleges, lezingen en spreekbeurten. Ook zijn er van de colleges een documentaire, een boek en een website gemaakt – filosoof Sandel lijkt wel een popster. Dat is even wennen, zo’n tot voor kort exclusief Frans fenomeen in een nieuwe verschijningsvorm: Amerikaans en een beetje gelikt, maar alles voor de publieke zaak. Het is de eerste keer dat de Harvard-universiteit een vak gratis beschikbaar maakt voor het grote publiek.

Studenten zijn lyrisch over Sandel en zijn colleges. Ze zijn vooral onder de indruk van hoe hij telkens weer de brede zaaldiscussies weet terug te brengen tot een kernachtig filosofisch argument. Eén student wil Sandel nomineren voor een positie als rechter aan het Amerikaanse hooggerechtshof. Op de website van de collegereeks is er niets dan lof voor de filosoof. Een bezoeker vond Sandels college ’geoefend, kundig en overtuigend’. Een ander weet zeker: „Sandel is een briljante geest.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden