Moraal verdraagt geen nuance

Syrische kinderen in een vluchtelingenkamp in Jordanië. Beeld EPA

De situatie in Syrië verslechtert, Irak gaat gebukt onder aanslagen. Na een verkiezingscampagne waarin 'Europa' weliswaar vaak genoemd werd, maar waarin internationale kwesties verder geen werkelijk onderwerp vormden, schreef Trouw-columnist Rob de Wijk dat het tijd wordt dat politici het buitenland herontdekken. Maar hoe zit het met de kiezers? Zijn die daar wél mee bezig?

Schrijfster en filosofe Désanne van Brederode verbaast zich erover dat mensen vorig jaar wel verontwaardigd de straat op gingen in een 'Mars der beschaving' om te protesteren tegen de cultuurbezuinigingen, maar dat de slachtingen in Syrië nauwelijks iets lijken op te roepen bij het publiek.

Désanne van Brederode: "We verschuilen ons achter onze eigen vermeende genuanceerdheid: we zeggen dat de humanitaire crises in de wereld te ingewikkeld zijn voor simpele stellingnames, en laten ze daarom maar liever geheel aan ons voorbijgaan. En als we wél betrokkenheid willen tonen, dan alleen als het snel en concreet kan."

Grahame Lock, filosoof en hoogleraar aan de universiteiten van Leiden, Nijmegen en Oxford: "Het concentratievermogen van burgers in onze tijd is zwak. Aangezien de problemen waar we het over hebben dikwijls een zeer lange geschiedenis hebben en niet zomaar opgelost kunnen worden, ontglippen ze snel aan onze aandacht."

Facebook-revolutie
Van Brederode: "De sociale media zetten ons schijnbaar op een voorsprong, maar in werkelijkheid op achterstand. We kunnen nu communiceren met mensen over de hele wereld. De Arabische Lente werd nota bene een Facebook-revolutie genoemd. Maar het enige waar Nederlanders op Facebook werkelijk op aanslaan, zijn hun eigen directe belangen en berichten uit de privésfeer.

"Nu ik zelf Facebook gebruik voor maatschappelijke doeleinden, bijvoorbeeld om de situatie in Syrië onder de aandacht te brengen, valt me op dat allerlei mensen denken dat ik activist ben geworden. Elke dag krijg ik verzoeken tot het tekenen van digitale petities. Gisteren over walvisvaarders die jonge hondjes in zee gooien als lokaas, vandaag iets over dolfijnen en visnetten. Zo kun je elke dag voor iets anders actie voeren. Sociale bewogenheid via één muisklik. Beesten zijn daarbij extra fijn als doel, omdat dieren per definitie onschuldig zijn. Zo hoef je nooit vuile handen te maken. Er is geen risico dat je ineens extremistische dolfijnen blijkt te steunen. Maar hoe moet het met de problemen die niet in een simpele petitie te vangen zijn?"

Meer een mediagebeurtenis
Lock: "Bijna alle internationale kwesties vallen in die categorie. De Arabische Lente lijkt achteraf bezien meer een mediagebeurtenis te zijn geweest dan een echte revolutie. In Egypte is de oude militaire elite nog grotendeels aan de macht, met wat cosmetische correcties. In Tunesië bestaat de top van de nieuwe 'democratische' staat uit politici die jarenlang door de westerse multinationals werden gesponsord - Shell, BP, Total en ga maar door. Libië werd tot een soort Navo-staat gemaakt. De opvallendste trend is dat de nieuwe politieke klassen - voor zover nieuw - pro-Amerikaans zijn. Neoliberalisme alom. Bij de massa is er tegelijkertijd sprake van islamisering.

"Syrië is een interessant geval. Ook daar is de oppositie pro-westers. Tegelijkertijd zijn de morele standaarden van deze oppositie nauwelijks te onderscheiden van die van de regering. Massamoorden worden door beide partijen gepleegd. Volgens recente berichten is het Vrije Syrische Leger verantwoordelijk voor bloedbaden, moord, executies, martelingen. Wat kunnen wij burgers daaraan doen? Partij kiezen? Publiekelijk laten weten dat we alle kampen even hard veroordelen?"

Murw geïnformeerd
Van Brederode: "Natuurlijk weten we dat de problemen complex zijn en dat simpele oplossingen niet bestaan. Maar ik krijg de indruk dat we ons achter die wijsheid verschuilen. Terwijl moraliteit zich soms niet verdraagt met te veel nuance. We zijn niet ongeïnformeerd, we zijn murw geïnformeerd. Genuanceerdheid ('er zijn geen simpele oplossingen in dit soort vraagstukken') is het perfecte alibi voor afzijdig- heid en onverschilligheid."

Lock: "Onrecht hanteren als moreel begrip helpt niet altijd als het om politiek gaat. Politiek is iets anders dan moraliteit. Goede bedoelingen kunnen fataal zijn. Wie zich, zoals de Belgische fysicus en filosoof Jean Bricmont, zorgen maakt over het 'humanitair imperialisme', weet dat morele oproepen vaak worden misbruikt om militaire interventies te legitimeren. Ik herinner me een reportage over een bezoek van een hoge Amerikaanse ambtenaar aan een ziekenhuis in Irak met burgers die waren geraakt door Amerikaanse bommen. De Amerikaan feliciteerde één van de Irakezen die, als zijn wonden hem fataal zouden worden, zijn leven zou hebben opgeofferd voor vrijheid en democratie."

Van Brederode: "Ik ken dit soort voorbeelden ook. Mislukte vredesoperaties, ontwikkelingsgeld dat verkeerd terechtkomt, de strijkstokken van de hulporganisaties. Maar mogen onze desillusies op dit terrein een excuus zijn om dan maar gewoon de andere kant op te kijken? De vraag is: als je geconfronteerd wordt met hemeltergende schendingen van menselijke waardigheid, kindermoorden, waartoe ben je dan bereid? Laten we ons verleiden om zover mee te gaan in de nuance dat we uiteindelijk al het leed bagatelliseren? Als je op straat twee mensen ziet vechten, dan ga je ook niet wachten tot je weet wat de ware toedracht van het geweld is. Dan spring je ertussen, of je belt 112. Omdat je vindt dat het moet stoppen. Hoe het precies zit, is van later zorg."

Weinig kennis
Lock: "Er is wel 'te veel' informatie, maar de mensen zijn over het algemeen niet té geïnformeerd - in tegendeel, in de meeste gevallen weten ze maar weinig. Vraag bijvoorbeeld een willekeurig persoon op straat om iets te vertellen over de scheiding tussen soennieten en sjiieten in het Midden-Oosten. Ik zou niet veel van het antwoord verwachten. Met het ineenzakken van het onderwijsstelsel in Nederland komen kinderen steeds minder te weten over geschiedenis en over alles wat je moet weten om een serieus oordeel te vellen over gebeurtenissen in de wereld."

Van Brederode: "Je kunt ook in actie komen door met anderen je ontzetting en je onmacht te delen. Al is het maar om ervoor te zorgen dat slachtoffers en vluchtelingen weten dat de wereld hen ziet. Ik heb sinds ik de Westelijke Jordaanoever heb bezocht contact met een meisje dat daar woont, en dat mij regelmatig schrijft: 'Ik hoop maar dat de wereld ons niet vergeet.' Ik denk dat wij hier vaak onderschatten hoe belangrijk morele steun kan zijn. Al is het maar dat de mensen in die landen weten dat wij er zijn, en dat ook wij onze machteloosheid aan hun situatie ervaren als een last."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden