Moordende reizen voor de vrede

De Amerikaanse president Woodrow Wilson reisde naar Europa om toe te zien op een goede vredesregeling na de Eerste Wereldoorlog. Maar in eigen land stuitte zijn akkoord op veel verzet.

Toen Woodrow Wilson op vrijdag 13 december 1918 als eerste Amerikaanse president voet op Europese bodem zette, viel hem een heldenontvangst ten deel. Saluutschoten klonken in de haven van Brest in Bretagne, waar het ss George Washington na een oceaanreis van ruim een week voor anker was gegaan. De Franse minister van buitenlandse zaken Stéphen Pichon bedankte de president bij de begroeting uitvoerig voor zijn overkomst uit de VS om Europa 'de juiste vrede te schenken'.

Op het station van Brest, waar Wilson en zijn gevolg de trein naar Parijs zouden nemen, juichten duizenden Fransen hem toe. En ook langs het spoor naar de hoofdstad stonden talloze mensen, op een onmogelijk tijdstip, midden in de nacht. De ontvangst in Parijs de volgende ochtend sloeg alles: een enthousiaste menigte bij het station Bois de Boulogne heette de president welkom. Overal hingen spandoeken: 'Vive Wilson'. Kranten schatten dat er wel twee miljoen mensen op de been waren. Volgens Wilsons biograaf A. Scott Berg was het de grootste triomftocht die de wereld ooit had gezien. En de latere Amerikaanse president Herbert Hoover, die in Frankrijk was om de voedselvoorziening voor de hongerende bevolking op gang te brengen, zei dat de wereld sinds Jezus de Bergrede had gehouden niet zo'n vredesengel met zo'n morele en politieke kracht had gezien.

De Fransen beschouwden Wilson als de man die de Eerste Wereldoorlog een beslissende wending had gegeven en de Duitsers, hun grote vijand, op de knieën had gekregen. In 1916 was hij nog herkozen met de slogan dat hij de VS buiten de oorlog had gehouden. Maar de stemming in Washington en de rest van het land sloeg om nadat de Duitsers de oceaanstomer Lusitania tot zinken hadden gebracht. Daarbij waren bijna 1200 mensen omgekomen, onder wie 128 Amerikanen. Daar kwam nog een ernstig diplomatiek incident met Duitsland en Mexico bij. En zo verklaarden de VS Duitsland in april 1917 de oorlog.

Het duurde geruime tijd voordat de Amerikaanse troepen in Europa op sterkte waren (het vervoer over de oceaan was het grootste probleem), maar toen zij daadwerkelijk aan de strijd gingen deelnemen, kantelde de oorlog in het voordeel van de geallieerden. Beslissend was de zogeheten Tweede Slag bij de Marne in juli 1918 toen het Amerikaanse leger de Duitsers verraste en terugsloeg.

Al maanden eerder had Woodrow Wilson zijn plannen ontvouwd voor een vredesregeling. In een plechtige verklaring in het Congres in Washington op 8 januari 1918 somde hij een serie voorwaarden op waaraan het vredesverdrag in zijn ogen zou moeten voldoen; ze zijn de geschiedenis ingegaan als 'de veertien punten van Wilson'. Zo brak de president een lans voor het zelfbeschikkingsrecht van de volken in de grote rijken die Europa toen kende; hij drong aan op een herziening van grenzen, teruggave van bezette gebieden, vrijheid van scheepvaart, het slechten van handelsbelemmeringen, gedeeltelijke ontwapening, en wederopbouw van zwaar getroffen gebieden.

Het belangrijkste punt was zijn pleidooi voor de oprichting van een Volkenbond die staten waarborgen moest geven voor hun onafhankelijkheid en territoriale onschendbaarheid; in feite moest dit orgaan ervoor zorgen dat er nooit meer oorlog zou komen. Dit onderdeel was het meest omstreden, en het zou ook tot een grote deceptie voor Wilson leiden.

De president wilde er persoonlijk op toezien dat al deze punten in het vredesverdrag werden opgenomen, en daarom was hij in december, een maand na de Wapenstilstand, naar Europa gereisd - hij zou er, met een onderbreking van enkele weken toen hij even terug naar de VS ging om wat zaken af te handelen, bij elkaar een half jaar blijven. Niet alleen in Frankrijk werd hij aanvankelijk als held onthaald, maar ook in Groot-Brittannië en in Italië.

De Britten, Fransen en Italianen voelden zich overvallen door de veertien punten; ze ervoeren het als een dictaat. De Franse premier Georges Clemenceau klaagde in kleine kring dat Wilson maar liefst veertien spijkerharde eisen had, terwijl Mozes met niet meer dan tien geboden de berg was afgekomen.

Compromisloos

Londen, Parijs en Rome hadden zo hun eigen wensen, waarover ze informeel al een akkoord bereikt hadden, onder andere over de verdeling van grondgebied, en ze probeerden de veertien punten van Wilson in hun richting om te buigen. Zo hikten de Britten aan tegen het pleidooi voor vrijhandel en vrije scheepvaart (bedreigend voor hun koloniën), en wilden de Fransen een forse herstelbetaling van Berlijn, waarover de Amerikaanse president met geen woord had gerept; hij wilde voorkomen dat de Duitsers berooid en wraakzuchtig zouden raken waarmee de kiem zou worden gelegd voor een nieuwe oorlog - een vooruitziende blik, mogen we wel zeggen.

Wilson praatte zich elke dag de blaren op de tong, het werden voor iedereen, maar zeker ook voor hem, loodzware maanden. De Amerikaan, die kort na aankomst in Europa 62 was geworden, tobde met zijn gezondheid. Waarschijnlijk heeft hij tijdens zijn verblijf op het oude continent een tia of hersenbloeding gehad, en zijn biograaf Scott Berg houdt er rekening mee dat Wilson het beginstadium van dementie had.

Uiteindelijk kon er, met de nodige concessies en druk van de Amerikanen, toch een vredesakkoord worden gesloten. De ondertekening van het verdrag, in de spiegelzaal van het kasteel van Versailles, vond plaats op 28 juni 1919, vijf jaar na de aanslag op de Oostenrijkse troonopvolger Frans Ferdinand in Sarajevo, de aanleiding van de Eerste Wereldoorlog.

Voor Wilson begon daarna een martelgang bij het thuisfront om het verdrag geratificeerd te krijgen in de door de Republikeinen gedomineerde Senaat. De vooruitzichten waren van meet af aan slecht, en dat lag toch voor een belangrijk deel aan de compromisloze houding van de president. Hij zocht de confrontatie met de Republikeinen die zich geschoffeerd voelden omdat ze amper vertegenwoordigd waren in de Amerikaanse delegatie bij de onderhandelingen in Parijs. Dat was achteraf gezien een bunder van Wilson.

Zijn tegenstrever was Henry Cabot Lodge, leider van de Republikeinen. Die vond dat het vredesverdrag niet hard genoeg jegens de Duitsers was en te veel open einden vertoonde. Hij wilde bovendien niets weten van de Volkenbond die volgens hem een inbreuk op de nationale soevereiniteit zou betekenen.

Wilson voorzag dat hij het pleit ging verliezen in de Senaat. Hij besloot daarop de bevolking te mobiliseren. De president en zijn vrouw Edith begonnen in september 1919 aan een moordende treinreis dwars door Amerika. De achterste coupé, Mayflower geheten, was gereserveerd voor het paar, met slaapkamers, woonvertrek en werkruimte, en een aparte kamer voor zijn lijfarts dr. Grayson. Duizenden kilometers legden ze af, tot Montana in het noordwesten en Californië in het zuidwesten. In elke stad sprak Wilson tienduizenden, en soms wel honderdduizend mensen toe. Bij vlagen leek het op de enthousiaste ontvangst die hem in Europa te beurt was gevallen. Als er een referendum over het Verdrag van Versailles zou worden gehouden, zou Wilson het wel redden.

De tournee was afmattend. Dr. Grayson zag met lede ogen aan hoe de toch al broze gezondheid van de president verder achteruit holde. Wilson had voortdurend zware hoofdpijn, kreeg koortsaanvallen, en had soms zichtbaar moeite met praten. De laatste optredens in het middenwesten van de VS werden geschrapt.

Hersenbloeding

Een paar dagen na terugkomst in het Witte Huis vond Edith haar man bewusteloos op de grond in de badkamer. Wilson had een zware hersenbloeding gekregen waardoor hij aan de linkerkant van zijn lichaam verlamd was geraakt. Dat de ziekte zo zwaar was dat de president onmachtig was zijn functie naar behoren uit te oefenen, werd verzwegen, voor het Congres en voor het grote publiek. Edith nam zijn taken over, in feite was zij de eerste vrouwelijke president van de Verenigde Staten.

Zes weken na zijn beroerte, op 6 november, verwierp de Senaat het Verdrag van Versailles. Een paar maanden later kwam er een aangepaste versie in stemming die echter ook niet de vereiste tweederde meerderheid haalde. De VS hebben het verdrag dus nooit geratificeerd. In 1921 sloot het land wel een apart vredesakkoord met Duitsland.

Ondanks zijn ziekte wilde Wilson zich in 1920 kandidaat stellen voor een derde termijn, maar de top van de Democratische Partij, inmiddels op de hoogte van de ernst van de situatie, stak daar een stokje voor. James Cox won de kandidatuur, met als running mate ene Franklin D. Roosevelt. Maar de winst ging met een verpletterende meerderheid naar de Republikeinen: Warren Harding werd de 29ste president. Twee jaar later bezweek hij aan hartfalen. Wilson overleefde hem en stierf een half jaar later, op 3 februari 1914, 67 jaar oud.

Woodrow Wilson en Barack Obama

Er is een serie opvallende overeenkomsten tussen Woodrow Wilson en Barack Obama. Beiden hadden voor hun presidentschap een academische loopbaan. Net als Obama was Wilson buitengewoon goed van de tongriem gesneden, met zijn toespraken bracht hij zijn gehoor in vervoering. Zowel de 28ste president, als de huidige, de 44ste, maakte een eind aan een oorlog waarin de VS verzeild waren geraakt: de Eerste Wereldoorlog, en de oorlog in Irak en Afghanistan. Wilson ontving voor die inspanningen in 1919 de Nobelprijs voor de Vrede, Obama kreeg die onderscheiding al op voorhand, in het jaar van zijn aantreden.

De Democraten Wilson en Obama zochten eerder de confrontatie dan de verzoening met de Republikeinen (en vice versa), beiden kregen na driekwart van hun presidentschap te maken met een door de Republikeinen beheerste Senaat en Huis van Afgevaardigden.

Er lijkt één groot verschil: historici zijn per saldo goed te spreken over het presidentschap van Woodrow Wilson; op de diverse lijstjes neemt hij een plek midden in de toptien in, rond plaats 6. Barack Obama krijgt pas na zijn aftreden begin 2017 een rangschikking. Maar de voortekenen zijn niet gunstig, het oordeel over zijn presidentschap houdt niet over.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden