Moorden in naam van God

interview | Er zijn bijbelteksten die kerkgangers liever overslaan, er zijn passages waarover dominees niet willen preken. Piet Schelling schreef er een boek over, met in zijn achterhoofd ook het geweld in naam van de Koran.

Een vader die van God opdracht krijgt zijn zoon te offeren, een profeet die 42 kleine jongens laat verslinden door beren, een Messias die een smekende vrouw schoffeert - wat een wrede en huiveringwekkende dingen staan er in de Bijbel. En wat hebben gelovigen, ook als ze niet alles letterlijk nemen, hier moeite mee.

Toen Piet Schelling, publicist en oud-predikant van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), een mail naar meer dan vijftig mensen stuurde om te vragen of ze weleens worstelden met lastige teksten, kreeg hij ruime respons. 'De Bijbel staat vol verhalen die bizar, raar en soms zelfs weerzinwekkend zijn', antwoordde een kerklid. Een leerkracht had het over 'onverantwoorde teksten' en iemand anders meldde dat in de kinderdienst geregeld wordt gezucht over de 'vreselijke verhalen' op het leesrooster.

Het leeft, concludeerde Schelling, en hij besloot te voldoen aan het verzoek van zijn uitgeverij om een boek te wijden aan de buitenissige kant van de Heilige Schrift. "Een groot deel van vooral het Oude Testament blijft ongelezen", zegt Schelling. "Niet alleen bij PKN'ers, ook bij de evangelischen en orthodox-reformatorischen, die zeer hechten aan het 'Woord van God'. Hele stukken laten ze liggen."

Zijn boek, 'Vreemd en bizar' getiteld, is geen academische verhandeling geworden en bevat ook geen nieuwe theologische inzichten. Het is een praktische handreiking aan doorsnee gelovigen, compleet met vragen voor gespreksgroepen. Schelling behandelt twaalf ongemakkelijke bijbelfragmenten, onder andere over de seks tussen Lot en zijn dochters in Genesis, over de bede om wraak in psalm 137 ('Gelukkig hij die jouw kinderen grijpt en op de rotsen verplettert') en over de angst voor het getal 666 (Grieks: hexakosioihexekontahexafobie) in de Openbaring van Johannes, het laatste bijbelboek.

Het heeft volgens Schelling niet veel zin op jacht te gaan naar een precieze bedoeling van de teksten, alsof er uit vele mogelijke lezingen één juiste moet worden gezocht. "Dat is juist de grootste valkuil, te zeggen: zo staat het er, zo is het, en anders niet." Aanhakend bij de joodse traditie van de talmoed, gaat Schelling uit van 'een fascinerende vrijheid van interpretatie', waarbij het gesprek altijd doorgaat: "De rabbijnen zijn voortdurend met elkaar in debat, de een zegt dit, de ander dat, en nooit geldt een uitleg als volstrekt verkeerd. Dat spreekt me zeer aan."

Bloedvergieten

Wat betekent dit voor teksten die gelovigen naar adem doen happen? Verhalen over bloedvergieten in de naam van God, bijvoorbeeld in de oorlogen van Israël en omringende volken? Op zoek naar een antwoord negeert Schelling het debat over wel of niet echt gebeurd ('Daar houd ik me niet mee bezig') en buigt hij zich liever over interpretaties die deze geschiedenissen zinvol maken voor de lezer van nu. "Het verhaal wordt verteld vanuit een bepaalde gedachte, die probeer ik te vangen. Vaak is er sprake van symboliek. Die oorlogsverhalen? Die vertellen hoe mensen worden onderdrukt en hoe voor hen ruimte wordt geschapen - dat gaat dan in de vorm van vertellingen over strijd, net als in andere boeken uit de Oudheid. De vijandelijke volken - Egypte, Amalek - staan ergens voor, voor een onderdrukkende mentaliteit die wordt doorbroken. Dat is overwinning, bevrijding. Zo probeer ik andere lagen in oude verhalen te ontdekken en er ook nieuwe lagen in te leggen. Ja, die vrijmoedigheid heb ik."

Schelling sluit niet uit dat andere verhalen uit andere boeken even waardevolle boodschappen bevatten. "Het klinkt als een vloek vandaag, maar God kan ook door de Koran iets zeggen, of door welke literatuur dan ook." Maar de Bijbel heeft zich voor hem na vijftig jaar studie bewezen als een bron die tot hem spreekt.

Bij de confrontatie met het islamistisch geweld van onze dagen zou je willen dat moslims net zo 'ontspannen' met de Koran om zouden gaan als christenen en joden met hun geschriften; zelfs de meest orthodoxen onder hen laten allerlei voorschriften - neem het stenigen van overspeligen - links liggen. Kan de islam dat voorbeeld niet volgen? Misschien wel, zegt Schelling, maar niet zonder slag of stoot. "Als mijn bijbel versleten is, gooi ik hem bij het oud papier. De heiligheid schuilt niet in het boek, maar in de werking van de tekst. Dat ligt in de islam anders, in elk geval bij de fundamentalistische stromingen die nu de overhand hebben. Maar dat wil niet zeggen dat verandering onmogelijk is. Er is een groep, en alleen Allah weet hoe groot die is, die gelooft in een liberale islam, en het gesprek daarover begint eigenlijk nu pas goed. Maar vergeet niet: het christendom heeft er ook eeuwen over gedaan om te komen waar het nu is."

Piet Schelling: 'Vreemd en bizar'. Boekencentrum; 112 blz. euro 11,90

Wat doet Piet Schelling met 'bizarre' teksten uit de Bijbel? Drie voorbeelden.

1. Abraham offert Isaak, bijna (Genesis 22)

"Wat een mysterieus verhaal. Ik heb vragen aan alle drie personen. Aan God: Waarom? U kende Abraham toch, waarom hem nog op de proef gesteld? Het loopt maar net goed af. Aan Abraham: Je had de opdracht van God je zoon te offeren toch naast je neer kunnen leggen? God wil geen kinderoffers, dat wist je. Je had tegen God kunnen zeggen: U mag alles vragen, maar dit niet. Aan Isaak: Waarom ben je niet weggelopen? Er was een belangrijke boodschap van uitgegaan.

Maar de tekst geeft geen antwoord op deze vragen. Wel zie ik een paar bijzondere dingen. Het belangrijkste: God verhindert het offer, op het moment dat Abraham het mes heft. En de naam van God is dan in het Hebreeuws een andere dan in het begin, als de opdracht voor het offer klinkt. Is de ene stem de traditie, de andere God?

2. Twee beren doden 42 kleine jongens (2 Koningen 2)

"Als een groep kleine jongens de profeet Elisa uitlacht, vervloekt hij hen, waarna twee beren 42 van hen doden. Dat verhaal roept natuurlijk weerstand op. Maar ik denk dat er niet staat wat er staat, of beter: er staat meer. Achter de personages gaan beelden schuil. De profeet signaleert dat de inwoners van Betel, waar de jongens vandaan komen, het goede dwarsbomen. Daarom slaat het kwade - de beren - toe. Maar de toekomst - de kinderen - is niet geheel verloren: 42 jongens worden gedood: zes keer zeven en dus niet, wat in de Bijbel het getal van de volheid zou zijn geweest, zeven keer zeven. Er blijft hoop.

Ben ik het verhaal nu aan het 'verlieven'? Best mogelijk. Maar zo zou ik erover durven preken, zo kan ik het uitleggen."

Publicist en oud-predikant Piet Schelling.

3. Jezus wijst smekende vrouw af (Mattheüs 15)

"Een Kananese vrouw die hulp zoekt voor haar dochter wordt door Jezus afgewezen, althans in eerste instantie. Misschien worstelde hij met de vraag of hij er alleen was voor het volk van Israël of ook voor anderen? Of was hij gewoon moe en prikkelbaar? Nee, het kost me geen enkele moeite me dat voor te stellen. Jezus had ook zijn beperkingen, niet voor niets lezen we dat hij soms de afzondering zocht. Hoepel toch allemaal op, zal hij gedacht hebben. Hij kan heel fel zijn, bijvoorbeeld tegen de schriftgeleerden, en toont dan weinig begrip voor hun situatie. Kunnen kerkmensen die werkelijkheid toelaten? Daar ben ik wel benieuwd naar."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden