Moordbrigades Inkatha voor gerecht

DURBAN - De toekomst van Mangosuthu Buthelezi's Inkatha Freedom Party (IFP) en de machtsstrijd met het ANC in Kwazulu/Natal hebben er een nieuwe dimensie bij gekregen. Terwijl het geweld in de provincie dit jaar weer stevig oplaaide, zal binnenkort ook de rechtspraak een cruciale rol gaan spelen in het conflict tussen Inkatha en het ANC.

FRED DE VRIES

Hooggeplaatste Inkatha-functionarissen zijn volgens recente onthullingen voor het hooggerechtshof van Durban rechtstreeks betrokken geweest bij moordbrigades. En in die getuigeverklaringen over de moordbrigades is nu ook de naam van Buthelezi zelf gevallen. Tegelijkertijd proberen Zulu-koning Goodwill Zwelithini en het ANC afzonderlijk via de rechter de macht van Buthelezi over de traditionele chiefs en de koning te breken.

Het gaat om drie rechtszaken waarbij Inkatha betrokken is. De eerste betreft de moordbrigades van de beruchte Kwazulu-politie die in het voormalige thuisland Kwazulu opereerde en wordt beschouwd als de gewapende arm van Inkatha. Tijdens het apartheidsbewind konden de moordenaars ongehinderd hun gang gaan. Maar verleden jaar belastte de nieuwe minister van veiligheid een speciaal politieteam met een diepgaand onderzoek naar de moordbrigades (en ook naar eventuele ANC-versies daarvan). Twee Kwazulu-politiemannen en een Inkatha-vakbondsman werden vervolgens in Durban schuldig bevonden aan meervoudige moorden voor de Inkatha-'hitsquads'.

Twee weken geleden begon hun pleidooi voor strafverlichting. Een door alle openbaringen toch al murw gebeukt Zuid-Afrika hoorde verbijsterd toe hoe de eerste beschuldigde, politieman Romeo Mbambo, daarbij drie hooggeplaatste Kwazulu/Natal functionarissen noemde als de belangrijkste krachten achter de moordbrigades die volgens de verklaringen een groot aantal massamoorden op hun geweten hebben.

De huidige minister van sociale zaken voor Kwazulu/Natal, prins Gideon Zulu, tevens rechterhand van Buthelezi, zou de Kwazulu-politie opdracht hebben gegeven tot moord. De provinciale minister voor veiligheid, dominee Celani Mtetwa zou zich hebben beziggehouden met wapenleveranties. En waarnemend Kwazulu-politiecommissaris brigadier Cono Mzimela zou hebben gemoord, en onderzoek naar andere moorden hebben proberen te voorkomen. Agent Mbambo noemde tijdens zijn verhoor ook de namen van een aantal politie-officieren en IFP-leiders, onder wie een voormalig persoonlijk assistent van Buthelezi.

De zaak werd deze week drie maal verdaagd om de genoemde politici en politiemensen en hun advocaten de mogelijkheid te geven de aantijgingen te weerleggen. Het ANC zal volgende week tijdens de nieuwe zitting van het provinciale parlement aandringen op schorsing van de twee ministers.

De tweede veroordeelde Kwazulu-politieman, die binnenkort zal getuigen, zal volgens ingewijden ingaan op de 'Caprivi-training' van Inkatha-aanhangers midden jaren tachtig. Het blad Weekly Mail onthulde het bestaan van deze trainingskampen al in 1989. Volgens het blad kreeg een elitecorps van zo'n 200 Inkatha-strijders militaire training van het Zuidafrikaanse leger in Caprivi, in het toenmalige Zuidwest-Afrika (nu Namibië). Na hun terugkomst in Zuid-Afrika trainden zij andere paramilitaire Inkatha-eenheden, en vormden zij de kern van een 300 man tellend netwerk van moordbrigades die in opdracht van Inkatha een groot aantal lokale ANC-leiders vermoordden. Inkatha en Buthelezi hebben het bestaan van de Caprivi 200 altijd ontkend.

Onderzoekster Mary de Haas, van de Universiteit van Natal, verschafte de afgelopen tien jaar stapels informatie over deze terreurgroepen aan de commissie die de moordbrigades onderzocht. De Haas zegt dat er nog veel meer rotzooi over Inkatha naar boven zal komen. “Inkatha is heel erg in het nauw gedreven”, zegt De Haas, die denkt dat de naam van Buthelezi binnenkort ook zal vallen in verband met de 'Caprivi-training'.

Zijspoor

Intussen bereiden Buthelezi en zijn advocaten zich voor op twee andere rechtszaken die deze zomer van start gaan. Hierbij is de inzet Zulu-koning Goodwill, die door Buthelezi op een zijspoor is gezet nadat het ANC hem met succes van Inkatha had losgeweekt. In essentie draaien deze twee rechtszaken erom wie de macht heeft over de traditionele chiefs in KwaZulu/Natal. Is dat Buthelezi in zijn hoedanigheid van traditioneel premier, of is het koning Zwelithini?

Tot aan de verkiezingen van april verleden jaar stond de de koning - doorgaans omschreven als 'slap, zwak en ongeletterd' - aan de kant van Inkatha. Maar na de verkiezingen zag hij zijn kans schoon om zich van het juk van Buthelezi te ontdoen. Het ANC greep de mogelijkheid aan om zijn invloed in Kwazulu/Natal uit te breiden en paaide de koning in de hoop daarmee ook de chiefs voor zich te winnen. De invloed van deze chiefs is van essentieel belang om de stemmen van de rurale Zulu's te krijgen voor de lokale verkiezingen die later dit jaar zullen worden gehouden. Zonder chiefs geen rurale stemmen. En van de ruim 250 chiefs is slechts een handjevol pro-ANC.

Maar het ANC en de koning kleunden mis. Bijna alle chiefs bleven loyaal aan Buthelezi en veroordeelden de koning voor zijn 'knieval voor het ANC'. Buthelezi rook zijn kans en promoveerde zichzelf in december verleden jaar via een nieuwe wetgeving en het provinciale parlement (waarin Inkatha een meerderheid heeft) tot traditioneel premier van de Zulu's. Op 12 maart riep hij vervolgens een bijeenkomst van chiefs bijeen, waarin zij koning Zwelithini twee maanden de tijd gaven om zich over de toekomst van zijn koninkrijk te buigen.

Ook al beweert Buthelezi van niet, in de praktijk komt dit neer op een ultimatum voor de koning zich weer tot het Buthelezi-kamp te bekeren. Want blijft hij in gebreke, dan kan Buthelezi dankzij zijn functie van traditioneel premier met een tweederde meerderheid van het Huis van Traditionele Leiders de machten en bevoegdheden van de koning wijzigen. Er wordt al gefluisterd dat hij de koning zal vervangen door een van diens zonen.

Zowel de koning als het ANC heeft nu een rechtszaak tegen bovengenoemde gang van zaken aangespannen. Zwelithini vecht de in december aangenomen wet aan die het mogelijk maakt hem zijn bevoegdheden en macht te ontnemen. Tevens betoogt hij dat de positie van Buthelezi als traditioneel premier niet bestaat in de Zulu-wetgeving. Ook het ANC zal de wetgeving aanvechten.

De kans op een ANC-overwinning lijkt echter klein. Een van de ANC-kroongetuigen werd onlangs al weer door een 'moordbrigade' omgebracht. Een tweede getuige lijkt nu te bang om nog te getuigen. De rechtskundige kant van deze kwestie is bovendien gigantisch ingewikkeld. Het gaat om de verhouding tussen moderne en traditionele wetgeving.

En hoewel Mary de Haas denkt dat de rechtszaken Inkatha op de knieen zullen krijgen, menen andere politieke waarnemers dat Buthelezi zich dankzij de warrigheid en intimidatie ook door deze barrières heen zal vechten, weer een stapje dichterbij zijn droom van alleenheerser over Kwazulu/Natal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden