Mooiste museum ter wereld, voor even

In 1932 gold het Folkwang Museum in Essen als mooiste ter wereld. Nu is een poging gedaan die perfectie te herstellen. En dat op slechts een paar uur gaans.

De draad is weer opgepakt. Na meer dan zeventig jaar wil het volledig vernieuwde Folkwang Museum in Essen, in het Duitse Ruhrgebied, weer ’het mooiste museum van de wereld’ heten.

Paul J. Sachs, de Amerikaanse kunsthistoricus en oprichter van het Museum of Modern Art (MoMa) in New York, gaf in 1932 het Folkwang dit predicaat bij een bezoek aan Essen. Sachs was zeer onder de indruk van de collectie die sinds 1902 door Karl Ernst Osthaus was opgebouwd.

Maar de fraaie eretitel was niet lang van toepassing op het museum. Al enkele maanden na het bezoek van Sachs, in 1933, braken er andere tijden aan in Duitsland. Adolf Hitler en zijn nationaal-socialisten kwamen aan de macht en van hogerhand werd voortaan bepaald wat goede en slechte smaak diende te zijn.

De meeste werken in het Folkwang voldeden niet aan de esthetische normen van de bruinhemden. De nationaal-socialisten namen in 1937 meer dan 1400 kunstwerken uit het Folkwang in beslag. De werken werden veelal via veilingen in Zwitserland doorverkocht aan musea en verzamelaars over de hele wereld.

De Van Goghs van het Folkwang konden nog net door de beugel en mochten blijven hangen, maar de meeste andere werken betroffen kunst van een gedegenereerd allooi in de ogen van het naziregime. Het museum werd als het ware leeggeplunderd en bleef met een ontzielde collectie achter.

In die tijd namen de nationaal-socialisten in Duitsland 17.000 schilderijen, beeldhouwwerken, tekeningen en grafieken in beslag. Ze werden verkocht, verwaarloosd of zelfs vernietigd. Het gaat om kunstwerken die nu van een uitzonderlijke betekenis zouden zijn.

De Tweede Wereldoorlog kwam en de nog overgebleven kunstwerken werden opgeborgen, uit vrees dat zij getroffen zouden worden door het oorlogsgeweld. Het Folkwang Museum ontkwam in 1944 en 1945 niet aan de geallieerde bombardementen en werd voor een groot deel vernield.

De eretitel ’mooiste museum van de wereld’ ging voorgoed in de lade van de geschiedenis: Das war einmal. Maar nu, in het jaar dat Essen en de omliggende Ruhr-metropool ’Kulturhauptstadt 2010’ van Europa is (samen met het Turkse Istanbul en het Hongaarse Pécs) is er een volledig vernieuwd Folkwang Museum tot stand gekomen, ontworpen door de Britse toparchitect David Chipperfield. Van het oude Folkwang is nog weinig terug te zien; er staat nu een ruim opgezet, licht gebouw, een museum dat zich architectonisch inderdaad kan meten met de mooiste musea in de wereld.

Speciaal ter gelegenheid van deze herbouw en ter gelegenheid van dit culturele jaar is er de tentoonstelling ’Das schönste Museum der Welt’ gekomen, refererend aan die uitspraak van Paul. J. Sachs in 1932. Het Folkwang heeft een deel van de door de nazi’s in beslag genomen en daarna verkochte werken weer opgezocht in de wereld en tijdelijk naar Essen teruggebracht, om weer even die glorietijd van voor 1933 te kunnen herbeleven.

Gastcurator Uwe M. Schneede zegt naar aanleiding van de opening van deze tentoonstelling vorig weekeinde dat het museum inderdaad voor vier maanden, zolang de expositie duurt, weer even het mooiste van de wereld is. Direct daarna nuanceert hij zijn uitspraak: „Misschien wel het mooiste. En interessantste.”

Schilderijen die in 1932 in het Folkwang hingen zijn er nu weer teruggebracht. Het revolutionaire landschap van Paul Cézanne ’De Bibemus rots’ (1895, La Carriere Bibemus), dat na de inbeslagneming in 1937 nog door Görings handen is gegaan en pas in 1964 weer terug kwam in Essen, hangt er nu tussen 400 andere schilderijen, beelden en kunstobjecten. Het Guggenheim in New York heeft het werk ’Improvisatie 28’ (1912) van Kandinsky voor de tentoonstelling teruggeleend. Het fameuze schilderij ’Weidende Pferde’ (1911, grazende paarden), een sleutelwerk van Franz Marc, is uit Boston overgekomen.

De tentoonstelling laat niet alleen ’modernen’ van voor 1937 zien, enkele zalen tonen als variatie objecten uit de oude verzameling van het Folkwang, objecten van niet-Europese culturen die altijd in de depots van het museum hebben gelegen. De expositie die in een deel van het vernieuwde Folkwang is te zien – het andere deel toont eigentijds werk – is verdeeld over zestien ruimtes. Van de geschiedenis van het Folkwang lopen we langs portretten door Kokoschka, Chagall en De Chirico, naar een volgende witte ruimte met Renoir (de fameuze Lise), Manet en Van Gogh (onder andere postbode Joseph Roulin).

Vandaar gaan we langs Matisse en beelden van Rodin, om dan via twee zalen met oud-Japanse en Egyptische objecten bij impressionisten als Seurat en Signac en uiteindelijk weer Van Gogh en Gauguin terecht te komen. De expositie eindigt met expressionisten zoals Schlemmer, Kirchner en Nolde.

Met de huidige tentoonstelling kan het Folkwang zich in ieder geval meten met andere fameuze musea in en buiten Europa.

En dan te weten dat zo’n museum, dat op zichzelf al een kunstwerk is, slechts op enkele uren gaans is van Nederland. Voor een bewoner van, zeg maar, Utrecht, is het dichterbij en makkelijker te bereiken dan Groningen of Maastricht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden