Mooier kon en wilde Rembrandt het niet

Een tentoonstelling die vragen oproept over de kwaliteit van het 'kopieerwerk' van Rembrandt. Uitdagender kun je het niet krijgen.

TEKST SANDRA KOOKE

Bevallig hangt Jezus tussen hemel en aarde. Een groepje sterke mannen met gespierde armen haalt hem moeiteloos van het kruis. Vrouwen met blonde lokken raken zijn voeten aan. Peter Paul Rubens' 'Kruisafneming' is een toonbeeld van schoonheid en gezondheid; een duidelijk belichte compositie in kruisvorm bovendien.

Dan de 'Kruisafneming' van Rembrandt. Jezus hangt als een zielig hoopje in de armen van een paar mannen die al hun kracht nodig hebben om hem langzaam te laten zakken. Omstanders kijken vol mededogen naar de dode. In het duister - er valt alleen een bundel licht op het kruis - is nog net het kleed op de grond te zien waar ze straks Jezus in zullen wikkelen.

'Dat kan beter', is de uitdagende titel van een tentoonstelling over Rembrandts prenten in het Rembrandthuis. Steeds hangt een prent van Rembrandt naast het werk van een andere kunstenaar dat hij als voorbeeld heeft genomen. Zijn Rembrandts versies beter? Die vraag is niet altijd met ja of nee te beantwoorden.

De makers van de tentoonstelling gaan er - in navolging van Rembrandtkenner Ernst van de Wetering - van uit dat de ambitieuze, zelfbewuste Rembrandt wilde laten zien dat hij beter was dan zijn voorgangers. Dat kan heel goed zo zijn - en Rembrandt ís ook vaak beter - maar Rembrandts aanpak is vooral anders, moderner, dan die van zijn klassiek georiënteerde voorgangers.

De meesters van de hoog-renaissance: Rafaël, Leonardo da Vinci, Michelangelo, en hun navolgers probeerden de natuur te overtreffen tot ze de meest harmonieuze schoonheid hadden gevonden. Sterke, gespierde lijven, symmetrische gezichten, idyllische landschappen, klassieke architectuur.

Natuurlijker
Rembrandt verzamelde het werk van zijn klassieke voorgangers - hij bezat zo'n 4000 prenten en bijna evenveel tekeningen van andere kunstenaars - en keek er goed naar om ervan te leren. Soms nam hij een hele compositie over, soms de stand van een been of hoe iemand over de schouder kijkt. Maar vervolgens gaf hij er zijn eigen draai aan. Hij gooide de wat gekunstelde ideaalbeelden overboord en probeerde de natuur juist zo dicht mogelijk te benaderen.

En dus heeft zijn 'Diana' een realistisch blubberbuikje en lelijke putjes in haar benen terwijl Carracci's voluptueuze Suzanna - duidelijk Rembrandts voorbeeld - een volmaakte schoonheid is.

De tentoonstelling in het Rembrandthuis is zo ingericht dat je gestimuleerd wordt op zoek te gaan naar gelijkenissen en verschillen tussen de voorbeelden en Rembrandts eigen werk. Die hangen steeds naast elkaar. Tekstbordjes geven kijkaanwijzingen.

En dan valt op dat Rembrandt vaak kiest voor een 'lelijker' oplossing, zoals bij de hierboven beschreven 'Kruisafneming'. Maar door de levensechtheid roept hij meer medeleven op bij de toeschouwer. Levensecht zijn ook de vele details in zijn prenten: toeschouwers die uit een raam hangen, een hond die zit te poepen.

Rembrandts blik is altijd psychologisch. Bij de 'Terugkeer van de verloren zoon' neemt hij niet het moment waarop de zoon in de armen van de vader gaat vallen, zoals op de prent van Coornhert naar een werk van Maarten van Heemskerck, maar het moment waarop dat net is gebeurd. Uit de manier waarop de vader de zoon vasthoudt, proef je de jaren van leed en bezorgdheid.

Het komt er vaak op neer dat Rembrandt kiest voor de dramatiek van een scène en niet voor de schoonheid van een plaatje. Zijn krasserige etsen zijn vaak verre van mooi. Rembrandt raakt in de eerste plaats het hart en daarna natuurlijk ook het oog. Of dat daadwerkelijk beter is, is een smaakkwestie; onder tijdgenoten verloor Rembrandt van Rubens op compositie, lijnvoering en expressiviteit. Maar de uitdagende titel van de tentoonstelling nodigt uit tot kijken. En dat is bij Rembrandt altijd heel erg de moeite waard.

***

'Dat kan beter! Rembrandt en de oude meesters' is tot en met 19 januari 2014 te zien in het Rembrandthuis in Amsterdam. www. rembrandthuis.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden