'Mooier dan het verdedigen van Rode Khmer-leider wordt het niet'

Victor Koppe tijdens zijn ochtendwandeling met Nhim en Phim, voordat hij zich meldt bij het tribunaal. Beeld Claudio Montesano Casillas

Advocaat Victor Koppe verhuisde vier jaar geleden naar Cambodja om zich volledig te richten op de zaak van Nuon Chea, de hoogste nog levende leider van de Rode Khmer. Woensdag doen de rechters uitspraak.

De straten in de Cambodjaanse hoofdstad Phnom Penh liggen er in de vroege ochtend nog stil bij. Een rommelige bouwplaats wacht op bouwvakkers, een restaurant met plastic tuinstoelen wacht op hongerige Cambodjanen, een tuktuk-chauffeur kijkt zwijgend uit naar klanten. Dan komen Nhim en Phim plotseling de hoek om. Wild blaffend en vol enthousiasme trekken de honden de breed lachende Victor Koppe (52) met zich mee.

Het in alle vroegte uitlaten van Nhim en Phim is voor Koppe al drie jaar een vast en, in zijn eigen woorden, 'bijna mediterend' ritueel. De advocaat staat iedere ochtend om vier uur op, loopt een uur met de honden en is om zes uur bij het Rode Khmer Tribunaal. Daar verdedigt hij 'Broeder Nummer 2', Nuon Chea, de hoogste nog levende leider van het Rode Khmer-regime. Het is een slopend proces. Tegelijkertijd is het voor Koppe de mooiste zaak waar hij ooit aan heeft gewerkt.

Koppe, die in het verleden onder meer terreurverdachte Samir A. verdedigde en betrokken was bij de oorlogstribunalen van Rwanda en Sierra Leone, is sinds oktober 2007 de raadsman van de 90-jarige Nuon Chea. Om zich volledig op die zaak te richten, zegde Koppe vier jaar geleden zijn praktijk in Nederland op en verhuisde naar Cambodja. Vooral de afgelopen twee jaar waren zwaar. "Ik ben nu 27 jaar advocaat, maar die laatste twee jaar voelden net zo lang als de 25 daarvoor", zegt hij.

Een portret van advocaat Victor Koppe uit 2010. Beeld anp

Als de ochtendwandeling erop zit, nestelt Koppe zich in een gemakkelijke stoel op het balkon van zijn villa. Cambodja viert enkele feestdagen, dus houdt het tribunaal de deuren tijdelijk gesloten. Woensdag zullen zij weer wijd openstaan, als er uitspraak wordt gedaan in het beroep tegen het eerste vonnis van Nuon Chea en Khieu Samphan.

Koppe probeert niets van het beroep te verwachten. In de afgelopen jaren is volgens hem duidelijk geworden dat dit tribunaal weinig meer is dan een theaterstuk dat probeert de twee verdachten zo zwart mogelijk af te schilderen. De waarheid lijkt daarin ondergeschikt te zijn.

"De aanklagers en de rechters doen alles om je het leven onmogelijk te maken op de zitting", vertelt Koppe. "De twee internationale rechters (Jean-Marc Lavergne en Claudia Fenz, red.) zijn incompetent en hadden geen ervaring met internationaal strafrecht. Na negen jaar weten we bijvoorbeeld nog steeds de exacte omvang van de beschuldigingen niet."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Nuon Chea ofwel Broeder Nummer 2 in het Cambodja van de Rode Khmer. Beeld reuters

Kritisch

In de rechtszaal is Koppe een van de meest uitgesproken personen. Hij ergert zich aan de rechters, staat geregeld op om bezwaar te maken, bekritiseert de politieke bemoeienis en neemt geen blad voor de mond als hij vermoedt dat een getuige een loopje neemt met de waarheid. Het maakt hem ongeliefd bij de rechters. Ze dienden twee keer een klacht in bij de deken van de Orde van Advocaten in Amsterdam.

Koppe's kritiek is niet uniek. Volgens juridische experts is het proces in het Rode Khmer Tribunaal verwarrend, zijn sommige bewijsstukken omstreden en is de bemoeienis van de Cambodjaanse regering enorm. De verdediging klaagt over het niet toelaten van ontlastende bewijsstukken en het niet mogen horen van cruciale getuigen. Verschillende advocaten, waaronder Koppe's collega Michiel Pestman, stapten al woedend op. Toen vlak voor de behandeling van het hoger beroep vorig jaar werd beslist om door Koppe en zijn Cambodjaanse collega ingediend ontlastend bewijsmateriaal definitief niet toe te laten, stond ook hij op een breekpunt.

"Toen die beslissing viel, dacht ik echt: Nu is het klaar, ik ga gewoon weg", verzucht de advocaat. Na overleg met zijn ex-echtgenote Britta Böhler, advocate en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, stapte hij op het vliegtuig naar Nederland. "Ik zat heel dicht bij een burn-out. Toch kon ik niet opgeven. Ik kon mijn cliënt niet in de steek laten. Ik wilde dit per se afmaken, want het blijft een ongelooflijk interessante zaak."

Wie is Victor Koppe?

-Geboren op 3 juni 1964.

-Studeerde rechten aan de Universiteit Utrecht en aan de University of Virginia School of Law in de V.S.

-Studeerde internationale betrekkingen aan het instituut Clingendael.

-Werd in 1989 als advocaat beëdigd.

-Was van 1998 tot en met 2013 partner bij Böhler Advocaten.

-Verdedigde in Nederland terreurverdachten Samir A., Mullah K., Wesam al D. en Nuriye K.

-Was onder meer betrokken bij de oorlogstribunalen van Sierra Leone en Rwanda.

-Verdedigt sinds oktober 2007 Nuon Chea in het Rode Khmer Tribunaal.

De wens om Nuon Chea's verhaal te vertellen is Koppe's grootste drijfveer geworden. Volgens hem is het tijd om een fundamenteel ander historisch perspectief te schetsen van de Rode Khmer. "Er is een luie standaard ontwikkeld waarin Pol Pot, Nuon Chea en Khieu Samphan als gewetenloze psychopaten worden afgeschilderd, maar zo was het natuurlijk niet. We hebben nu zoveel bewijsmateriaal dat we bij het slotbetoog het verhaal van mijn cliënt kunnen vertellen. Niet voor de rechters, maar voor Cambodja, de internationale gemeenschap en de wetenschapper die zich over dertig jaar hierin verdiept."

Het verhaal van Nuon Chea, en daarmee dat van de Rode Khmer, is volgens Koppe historisch gezien veel gecompliceerder dan veelal gedacht. Zo speelde er de allesoverheersende, existentiële bedreiging door Vietnam en de Sovjet-Unie, was er structurele rebellie binnen de Rode Khmer-gelederen en zijn veel zaken met een bevooroordeelde blik beschreven, aldus Koppe. Ook hadden de Rode Khmer-leiders volgens de advocaat bijvoorbeeld geen beleid dat intellectuelen actief vervolgd moesten worden, terwijl historici dat wel beweren. "Dat is echt onzin. Uiteraard had ook de Rode Khmer intellectuelen nodig."

Verliefd

Koppe woont in een villa in het hart van Phnom Penh. De schaduw van enkele bladerrijke bomen houdt de ergste tropische hitte weg van het huis. Nhim en Phim - genoemd naar twee afvallige Rode Khmer-leiders - slapen op de stenen vloer. Een zachte bries blaast over het balkon.

Al tijdens zijn eerste aankomst werd de advocaat verliefd op de stad. "Het was een combinatie van de geuren, het licht en de enorm vriendelijke mensen", vertelt hij. "Phnom Penh is een beetje kneuterig, maar dan wel op een heel fijne, charmante manier."

Koppe deelt het huis met een Cambodjaans gezin dat voor hem kookt en het huis onderhoudt. De woning is spaarzaam ingericht. Er zijn geen kunstwerken, de boekenkast is klein, de stoelen op het balkon zijn comfortabel, maar kunnen het predicaat luxe niet aan. Koppe glimlacht. "Eigenlijk vind ik het wel prima zo. Ik vind dit een heel prettig huis, ik heb een paar mooie stoelen, een bed, een bureau en Netflix. Wat heb ik nog meer nodig?''

Tekst loopt door onder afbeelding.

Victor Koppe Beeld Claudio Montesano Casillas

Door de zaak is Koppe gedwongen 'een soort monnikenleven' te leiden waarin voor een sociaal leven amper ruimte is. Iedere werkweek telt vier zittingsdagen. De vijfde en zesde dag heeft hij nodig om zichzelf in stilte op te laden. De zevende dag is ter voorbereiding van de nieuwe week. Een groter contrast met zijn leven in Amsterdam is bijna ondenkbaar. Daar had Koppe een rijk sociaal leven, was hij een veelgeziene gast bij dansfeesten en concerten, en hing zijn huis vol met fotografie.

In een hip koffiehuis ontmoet Koppe twee van zijn vaste assistenten. Het tweetal prijst hem om zijn optimisme, vastberadenheid en koppigheid. "Hij wil het verhaal van Nuon Chea zo authentiek mogelijk vertellen. Dat is het allerbelangrijkste", zegt Doreen Chen. "Hij wordt continu tegengewerkt en weet dat de uitkomst van de zaak al vaststaat. Dat maakt het heel vermoeiend, maar hij toont een enorme veerkracht en weet door te gaan."

De advocaat mag zichzelf dan een monnikenleven hebben aangemeten, tijdens een avond uit met zijn team komt de partyganger weer boven, weet Léa Kulinowski. "Dan is Victor degene die voorstelt om karaoke te gaan doen, wat hij vertaalt als 'kijk eens hoe goed ik kan zingen'."

Tanja Nijmeijer

Als de rest van de stad nog ontwaakt, is Koppe al lang wakker. Hij is goedgemutst. Het tweede proces in Cambodja zit er bijna op. In mei hoopt hij terug te keren naar Amsterdam. En met het naderende einde van de zaak komt ook het einde van zijn carrière als advocaat in zicht. Na negen jaar Rode Khmer Tribunaal is het vuur gedoofd. "Dit is het. Ik houd er hierna mee op", klinkt het vastberaden. "Een mooiere zaak komt er niet meer. Moet ik anders weer een witwasser gaan bijstaan of zo?"

Eén uitzondering wil hij misschien maken: Tanja Nijmeijer, de Nederlandse Farc-strijdster zou hij nog wel willen verdedigen. "Maar het is moeilijk om nog in het internationaal strafrecht van tribunalen te geloven. Dan zal er eerst veel cynisme moeten verdwijnen. Daar ben ik wel een paar jaar mee bezig."

Hij haalt Nhim en Phim aan, zijn metgezellen in Cambodja. Het klimaat, het eten, de mensen en sommige aspecten van de interessantste zaak ter wereld gaat hij missen, maar de honden niet. Die gaan mee naar Amsterdam. "Dit zijn vrienden voor het leven."

Rode Khmer Tribunaal

Onder leiding van Pol Pot greep de Rode Khmer in april 1975 de macht in Cambodja. De Rode Khmer wilde het land omvormen tot een agrarische heilstaat en deporteerde stedelingen naar het platteland. Naar schatting 1,7 miljoen Cambodjanen kwamen om het leven. Velen van hen stierven door honger of uitputting, anderen werden terechtgesteld. Op 7 januari 1979 werd de Rode Khmer door Vietnam verdreven, waarna het nog jaren doorvocht als guerrillaleger. Leider Pol Pot stierf op 15 april 1998 en is nooit berecht.

Op 7 augustus 2014 veroordeelde het Rode Khmer Tribunaal de twee hoogste nog levende leiders, Nuon Chea en Khieu Samphan, tot levenslange gevangenisstraffen wegens oorlogsmisdaden en misdrijven tegen de menselijkheid. Nuon Chea (90), ook bekend als 'Broeder Nummer 2', wordt beschouwd als de partij-ideoloog van de Rode Khmer. Khieu Samphan (85) was staatshoofd en bleef na de omverwerping het diplomatieke gezicht van het regime. De verdediging van de Rode Khmer-leiders tekende beroep aan tegen het vonnis. De beslissing van de rechters wordt woensdag bekendgemaakt.

In een tweede rechtszaak tegen Nuon Chea en Khieu Samphan bekijkt het Tribunaal of de twee schuldig zijn aan genocide. Een uitspraak wordt volgend jaar verwacht. Het Rode Khmer Tribunaal is een samenwerking tussen Cambodja en de Verenigde Naties. Er zitten daarom zowel internationale als Cambodjaanse rechters in de rechtszaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden