Mooie expositie toont hoe gif doodt én geneest

Een enkele druppel gif kan een mens doden, maar ook genezen. De complexe chemische samenstellingen van natuurlijk gif bieden een eindeloze bron aan nieuwe medicijnen. In Rotterdam laat een tentoonstelling de toepassingen en gevaren zien van één van de oudste moordwapens.

Wie door een gilamonster wordt gebeten, vergeet dat letterlijk nooit meer. Zenuwgif in het speeksel van de logge zwart-roze hagedis stimuleert delen van de hersenen waar herinneringen worden opgeslagen. Slachtoffers herinneren veertig jaar na een beet nog elk minuscuul detail. Wetenschappers hopen met het gilagif een medicijn te ontwikkelen dat het geheugen van alzheimerpatiënten kan herstellen. Het gif van de gilamonster wordt al gebruikt in medicijnen die de bloedsuikerspiegel reguleren bij mensen met suikerziekte.

"Het gebruik van gif als medicijn is bijna zo oud als de mens zelf. Maar het insmeren van pijlen en messen met gif ook. Gif doodt, en gif geneest", zegt Mark Sidall. Sidall is curator van het American Museum of Natural History en auteur van het boek 'Poison'. Hij voorspelt dat gif in de toekomst een grote rol gaat spelen in de geneeskunde. "Ziektemakers worden langzaam resistent tegen bestaande medicijnen. Het is een microscopisch slagveld en we moeten constant van strategie wisselen. Gif biedt miljoenen, zo niet miljarden nieuwe stoffen die de mens door deze oorlog zou kunnen helpen."

Dieren en planten hebben over miljoenen jaren een breed scala aan gifstoffen ontwikkeld. Natuurlijk gif kan ontzettend complex zijn. In slangengif bijvoorbeeld zitten zo'n 2,5 miljoen verschillende elementen. Slechts 25.000 daarvan zijn benoemd, en 2500 daarvan zijn geschikt voor medische toepassingen.

Maar hoe komt het dat iets wat gemaakt is om te schaden, juist helend werkt? Sidall: "Gif brengt het lichaam uit balans. Maar een ziek lijf is al verstoord. Een klap op de juiste plaats kan het lichaam terug in balans brengen."

undefined

Slangengif voor het hart

Er zijn al honderden toepassingen gevonden voor natuurlijk gif in de farmaceutische wereld. Slangengif dat verlamt, helpt tegen spasmen en kan de hartslag reguleren. Het gif van een Aziatische duizendpoot is een drie keer krachtiger pijnstiller dan morfine. En er wordt onderzoek gedaan naar de bestrijding van kanker met wespen- en slangengiffen. "Gif heeft soms unieke eigenschappen die niet in een laboratorium na te bouwen zijn. Alleen daarom al zou de mens zuinig moeten zijn op de natuurlijke verscheidenheid op aarde: de biodiversiteit. Sterft een giftig dier of plantje uit, dan zijn ook de toepassingen voor ons verloren."

"De Nederlandse natuur is relatief gifvrij", zegt bioloog Kees Moeliker, de conservator van het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam die meewerkte aan de nieuwe tentoonstelling over gif. "De buitenmens krijgt vooral met wespensteken en brandnetelblaren te maken. Pijnlijke, maar verder vrij onschuldige vergiftigingen. We hoeven gelukkig niet met onze broekspijpen in de sokken gestopt de deur uit." Tropisch gif is vaak sterker en veel complexer. Er wordt ook weinig gebruik gemaakt van Nederlands gif in de medische wereld. "Nederland is eigenlijk te koud voor de meeste giftige dieren. Gif maken kost een hoop energie. Energie dat dieren in het koude Nederland hard nodig hebben om zichzelf warm te houden."

Nederland wordt door de opwarming van de aarde wel steeds aantrekkelijker voor koudbloedige gifdieren. De Florentijnse muurspin is aan een opmars bezig en wordt steeds vaker in Nederlandse huizen gevonden. "Maar ook zonder deze importspin is er interessant giftig leven in ons land", vindt Moeliker. "De kleine pieterman is zelfs één van de giftigste dieren van Europa. Een nietsvermoedende badgast die op de giftige stekel van het visje stapt, kan wekenlang een intens brandende pijn voelen. En de gevlekte scheerling die vaak langs snelwegen groeit, lijkt op simpel onkruid, maar bevat van wortel tot de kleine, witte bloemen een dodelijk gif." Toch sterft er bijna nooit iemand in Nederland aan natuurlijk gif. "Nederlanders zijn over het algemeen stadsmensen. Die steken niet zomaar iets in hun mond dat in de natuur groeit", zegt Moeliker. "Misschien dat er af en toe eens iemand aan een pad likt. Maar dat is weer een heel andere tak van sport."

In de Rotterdamse tentoonstellingshal LP2 (Wilhelminakade 326, 3072 Rotterdam) is de door het American Museum of Natural History (New York) ontwikkelde tentoonstelling 'The Power of Poison' opgezet. De expositie belicht de rol van gif in natuur, literatuur, mythologie en geschiedenis. The Power of Poison laat zien hoe gif werkt, hoe het zich heeft ontwikkeld in de natuur en hoe het toegepast kan worden in medicijnen. In forensisch onderzoek speelt toxicologie ook een steeds belangrijkere rol, kennis van de werking van gifstoffen helpt bij het oplossen van misdrijven. Daarnaast is er in samenwerking met het Natuurhistorisch Museum Rotterdam ook aandacht voor giftige planten en dieren uit de regio Rotterdam. De expositie is nog tot en met 7 februari te zien in LP2. Meer info op thepowerofpoison.nl

Power of Poison

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden