Monumentaal boek voor een handjevol protestanten in en rond Ter Apel

Gert van Klinken, Geert Luth: Een eigenzinnige geloofsgemeenschap. Kloosterkerk Ter Apel, 1604-2013.

Skandalon, Vught. 335 blz. euro 34,95

De schrijvers
Gert van Klinken doceert kerkgeschiedenis aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Geert Luth, afkomstig uit het Groningse Westerwolde waar het boek is gesitueerd, publiceert over genealogie, cultuur- en kerkgeschiedenis van de streek.

Thematiek
Dit boek beschrijft de geschiedenis van de geloofsgemeenschap die bijeenkomt in de oude kloosterkerk van Ter Apel. De locatie en het spirituele karakter van deze plattelandsgemeente mogen atypisch worden genoemd: denken we bij de combinatie 'protestants' en 'platteland' vaak aan robuuste orthodoxie, in Ter Apel wordt al sinds eeuwen een bewust vrijzinnige koers gevaren. Van het Groninger platteland is in de kerkelijke geschiedschrijving vooral de Afscheiding uitvoerig beschreven, de groep streng-calvinistische gelovigen die zich in 1834 afscheidden van de mainstream Nederlandse Hervormde Kerk. De beschrijving van een vrijzinnige plattelandsgemeente vult een leemte in de bestaande literatuur in.

Het boek beschrijft uitgebreid vanuit de bronnen hoe het de geloofsgemeenschap door de eeuwen heen verging. Al in de tamelijk gemoedelijke overgang van katholiek naar gereformeerd tijdens de Reformatie blijkt hoe pragmatisch en hoe weinig 'scherpslijperig' het er in Ter Apel aan toe ging. De sociale en economische basis van het plaatselijke kloostercomplex stonden centraler dan de vraag welke leer er precies verkondigd werd. Wanneer de Verlichting volop begint door te dringen in kerk en geloof hebben de geestelijke leiders in Ter Apel sterk het besef dat de nieuwe sfeer van rationaliteit geen vijand maar juist een bondgenoot van het geloof is: de mens is niet radicaal verdorven maar ten diepste redelijk en goed, en het is de taak van de kerk dat naar voren te halen.

Mooiste lijstje
Het boek bevat lijstjes en tabellen die bezittingen beschrijven of andere gegevens opsommen. Vaak leest dat saai, maar er is één lijstje waar je trek van krijgt. Een rekening beschrijft wat er op tafel kwam toen ds. Van Hulten intrede deed in 1778: zeven kuikens, twee kalkoenen, een 'schink' (spek, neem ik aan), bier en kruiden, lamsvlees, een anker wijn, vogels, rundvlees en een 'tonne kluun' (een geliefd bier). Op de nieuwe dominee!

Karakteristiek verhaal
Een centrale rol komt toe aan de levensbeschrijvingen van de vele predikanten die de gemeente gediend hebben. Zij zijn het geweest die hun stempel op het spirituele klimaat gedrukt hebben. Eén van die invloedrijke verlichte voorgangers (en vermoedelijk een persoonlijke held van Van Klinken) was Wijbrandus Johannes Koppius (1774-1859). Hij diende de gemeente slechts drie jaar, maar wel met een bezieling van jewelste. Behalve in theologie verdiepte hij zich in wiskunde, natuurkunde en botanie. Hij zag het als zijn taak om heel praktisch wetenschappelijke kennis door te geven aan de bevolking. Hij was volop in de weer met het in kaart brengen van nog niet beschreven plantensoorten die rond het klooster groeiden en hielp de boeren met de modernisering van de landbouw. De grootsheid van wat er in de natuur bevat ligt verwees voor hem naar de macht van de Schepper. 'God' en 'natuur' liggen in de beschreven Ter Apelse traditie nooit ver bij elkaar vandaan.

Dit praktisch wetenschappelijke elan vond weerklank bij de bevolking. Het is bijzonder om te constateren dat ook in de huiskamers van de boeren vooral boeken te vinden waren over landbouw, geschiedenis en meetkunde, maar dat de vrome boeken over God en het zieleleven er niet of nauwelijks voorkwamen.

Reden om dit boek niet te lezen
De schrijvers hebben gekozen voor een aanpak die van dit boek meer maakt dan een 'herdenkingsboek' dat alleen voor leden van de kloosterkerkgemeente interessant is. Dit verhaal vergroot de kennis over de geschiedenis van de protestantse vrijzinnigheid en haar (vervlogen) elan. Helaas zorgt de brede en historisch verantwoorde aanpak er niet voor dat het boek ook lekker wegleest. Je komt om in de tabellen, getallen, namen en feiten. Historici zullen hier wel raad mee weten, maar op deze manier zal de lezerskring zich toch weer beperken tot de doelgroep die het boek nu juist wilde vergroten: een handjevol protestanten in en rond Ter Apel.

Reden om dit boek wel te lezen
De kloosterkerkgemeente van Ter Apel heeft nu een prachtig dik monument van een boek, rijk geïllustreerd, waar werkelijk 'alles in staat'. Het is een tegendraadse geschiedenis binnen het Nederlandse protestantisme.

Trouw tipt
1. Twaalf kapittels over ontstaan, bloei en doorwerking van de Moderne Devotie Rudolf van Dijk

2. De doorgaande revolutie Gerard Dekker

3. Tussen tekst en lezer Arie Zwiep

4. De ziel onder de arm Désanne van Brederode

5. Een eigenzinnige geloofsgemeenschap Gert van Klinken en Geert Luth

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden