Monument voor onbegrepen, vervolgde en mishandelde dieren

Beeld RV

Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld
Ton Lemaire
Ambo Anthos , 508 blz., € 34,99
****

De schrijver

Ton Lemaire is antropoloog en filosoof. Eerder publiceerde hij onder meer 'Filosofie van het landschap', 'Op vleugels van de ziel' en 'De val van Prometheus'. Hij noemt zichzelf 'ecologisch vluchteling' en woont op het Franse platteland. Zonder mensen, maar met hond, kippen en een bijenvolk dat hij als imker houdt.

Zijn thematiek

De relatie tussen mens, dier en natuur. Lemaire verzet zich tegen het 'antropocentrisme', het idee dat de mens het centrum is van alles. Volgens hem heeft dit idee in de westerse cultuur vooral dankzij het christendom, dat de mens ziet als de kroon van de schepping, eeuwenlang gefloreerd. Wat als Jezus vegetariër was geweest, vraagt Lemaire zich ergens af, hoeveel dode dieren had dat gescheeld? De Verlichting, die het dier tot ding reduceerde, maakte de weg vrij voor de industriële exploitatie van dieren die we nu kennen en die Lemaire beschrijft als 'doodsfabrieken waar aan de lopende band levende dieren worden getransformeerd in vlees'.

Zijn methode

In dit boek construeert Lemaire gelaagde portretten van zes diersoorten: de wolf, de olifant, de prieelvogel, de bij, het paard en de hond. En passant behandelt hij begrippen als 'wildernis', domesticatie, antropomorfisme (de neiging om menselijke eigenschappen toe te schrijven aan dieren) en bespreekt hij alle mogelijke ideeën en (voor)oordelen die over het betreffende dier bestaan. Vervolgens pleit hij voor nieuwe omgangsvormen met dieren. Wij zouden ons humanisme en onze compassie moeten uitbreiden naar alle levende soorten. Lemaire noemt dit 'humanimalisme', een ethiek voor het Antropoceen, het tijdperk waarin wij leven.

Kernzin

'Na de zelfverering en zelfvergoddelijking van de mens ten tijde van de triomferende moderniteit is nu de tijd aangebroken om die te relativeren en achter ons te laten ten gunste van een cultus van de aarde, onze bakermat en ons tehuis, met zijn buitengewoon complexe weefsel van levende wezens waarvan we als mens deel mogen zijn.'

Reden om dit boek niet te lezen

Je wordt er niet echt vrolijk van. Van de diersoorten die Lemaire uitgebreid beschrijft worden de meeste in hun voortbestaan bedreigd. Om nog maar te zwijgen van alle andere dier- en plantensoorten die in hun kielzog voorbij komen. En ook van de gedomesticeerde dieren die hij bespreekt en die ogenschijnlijk floreren (paard en hond), vraagt Lemaire zich af hoezeer de dieren gebaat zijn bij de manier waarop ze door de mens worden gehouden. Zo kan de hond in een stedelijke omgeving meestal nauwelijks zijn natuurlijke gedrag vertonen. Lemaire blijft zich bovendien verbazen over de cognitieve dissonantie van de massa's die hun eigen dieren vertroetelen maar 'het dagelijkse bloedbad' van de abattoirs verdringen.

Waarschuwing: het kan invloed hebben op uw mensbeeld om te lezen hoe de mens eeuwenlang fanatiek wolven probeerde uit te roeien op grond van mythische waanideeën, met name als je eerst hebt geleerd hoe sociaal en beheerst wolven werkelijk zijn. Hoe jagers hun eigen prooi veiligstellen door vooral hun concurrenten, de roofdieren, af te schieten. Hoe religieuze leiders vegetarisme verdacht hebben gemaakt, omdat het verband zou houden met ketterse ideeën.

Reden om dit boek wel te lezen

Lemaire blijft altijd redelijk en genuanceerd, hoewel het aantal uitroeptekens in zijn werk iets toeneemt. Hij houdt steeds oog voor het feit dat de mens met zijn 'zwakke instincten' en grote handelingsvrijheid niet enkel tot grote wreedheid, maar ook tot altruïsme en empathie in staat is.

Als geen ander kan Lemaire laten zien hoe mens en dier door de eeuwen heen samenleefden en elkaar beïnvloedden. Wist u bijvoorbeeld dat er een traditie bestaat van romans met honden als hoofdpersoon, die switchen tussen een gedomesticeerd en een wild leven? Dat olifanten begraven en rouwen, dat er zelfs een getuigenis bestaat van een jagende Bambuti-pygmee die door een olifant begraven werd, nadat ze elkaar verwond hadden?

Dát is de grootste kracht van Lemaire: hij is een schatgraver die je telkens weer raakt met de rijkdom van onze geschiedenis in wisselwerking met alle andere levende wezens op deze planeet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden