Montaigne ging meanderend te werk

MICHEL DE MONTAIGNE en DE ADAGIA VAN MICHEL DE MONTAIGNE (VERTAALD UIT HET LATIJN EN GRIEKS MET TOELICHTING DOOR RENÉ WILLEMSEN).

Uitgeversmaatschappij Ad. Donker, Rotterdam. ISBN 9789061006589; 96 blz €14,90

De schrijver:
Wat valt er nog te zeggen over een grootheid als Michel de Montaigne? Wie zegt dat hij filosofische essays schreef, doet hem ernstig tekort. De Franse denker uit de zestiende eeuw heeft het genre eigenhandig uitgevonden. De meest uiteenlopende thema's komen aan bod (leugens, roem, dronkenschap, enzovoort), maar een constante is de benadering van Montaigne. Zijn onderwerpen behandelt hij met een gezonde dosis scepsis; in ethisch opzicht bepleit hij emotionele gelijkmoedigheid. Ziehier het intellectuele profiel van één van de grondleggers van het humanisme.

Zijn ambitie:
Waar komt deze levenshouding vandaan? Het boekje 'De Adagia van Michel de Montaigne' geeft antwoord op deze vraag. Destijds was het spreukenboek een populair genre: daarin schreven intellectuelen citaten van inspirerende erflaters. Ook Montaigne had een spreukenverzameling opgebouwd, zij het dat hij deze niet op schrift had gesteld. Hij liet zijn belangrijke inspiratiebronnen schilderen op het plafond van zijn bibliotheek. Zo waren ze altijd in beeld. Overbodig om te vermelden waar ze vandaan kwamen: het humanisme wendde zich voor wijsheid naar de Bijbel en de canonieke teksten uit de oudheid. Nu zijn de citaten in boekvorm gebundeld én becommentarieerd.

Opvallendste stelling:
'Montaigne begon zijn essays als probeerseltjes, zonder vaste theorie of schema schreef of dicteerde hij wat hij in zijn persoonlijk leven van belang achtte.' Vooral dat ene woord trekt de aandacht: probeerseltjes? Een geringere pretentie lijkt amper denkbaar, terwijl Montaigne zich met zijn teksten de eredivisie van de filosofie heeft ingeschreven. Het is dan ook goed om te beseffen dat deze kwalificatie meer zegt over de vorm dan de inhoud. De Franse filosoof ging tastend te werk en via deze meanderende route kwamen zijn opvattingen tot stand. Zodoende: probeerseltjes. Deze term slaat niet op de kwaliteit van de eindproducten.

Mooiste zin:
Deze misschien? 'Niet de dingen zelf kwellen de mens, maar de meningen daarover.' Of toch wellicht het doodeenvoudige: 'Ik begrijp het niet.' Probeer het vraagstuk van de mooiste zin maar eens op te lossen. Het is namelijk een ondoenlijke opgave om een winnaar aan te wijzen. Niet omdat de mooie zinnen afwezig zijn, maar juist vanwege de hoge dichtheid ervan.

Hoe kan het ook anders? In een spreukenverzameling hoort de ene welluidende frase over de andere te buitelen en in die van Montaigne is het niet anders.

Reden om dit boek niet te lezen:
Het blijft natuurlijk behelpen. De spreuken komen pas echt tot hun recht als je ze op het plafond ziet staan. Die zwarte letters op die witte balken: het zijn de ideale omstandigheden voor een heuse historische ervaring. De wetenschap dat Montaigne naar precies diezelfde letters heeft gekeken, is ontroerend. Voor eventjes vallen de eeuwen weg die hem van ons scheiden.

Zoiets lukt een tekst op papier hoogst zelden, hoe fraai die ook is uitgegeven. Anderzijds moet het boekje met adagia dan maar de nieuwsgierigheid naar 'the real thing' aanwakkeren. Voor wie het weten wil: het vroegere kasteel van Montaigne bevindt zich nabij Bordeaux.

Reden om dit boek te lezen:
Daarvoor zijn tal van redenen. Om te beginnen, is het een mooie aanvulling op de kloeke bundel 'Essais' (1580-1595). Altijd leuk om te weten waar Abraham de mosterd haalde. Maar ook los van het magnum opus van Montaigne is het boekje met adagia de moeite waard. De spreuken hebben - vanzelfsprekend! - van zichzelf genoeg zeggingskracht. Daardoor kan het trouwens ook prima dienst doen als geschenkboekje. De fraaie vormgeving maakt het helemaal prettig om weg te geven. De kleurstelling, het lettertype, de bladspiegel: aan alles is evenveel zorg besteed. Het kan niet anders dan dat de uitgever wordt gedreven door een diepe liefde voor boeken.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden