Montaigne bleef een zoeker, dat maakt zijn essays nog steeds aantrekkelijk

De schrijver

Alexander Roose heeft al meerdere publicaties over Michel de Montaigne op zijn naam staan. Hij droeg bij aan 'Le Dictionnaire Montaigne' en 'Montaigne Studies'. Roose doceerde aan de universiteit van Cambridge en is nu docent Franse literatuur aan de Universiteit Gent.

Zijn onderwerp

De Franse filosoof Michel de Montaigne (1533-1592) staat bekend als de uitvinder van het essay, de naam van dat genre is afgeleid van het Franse werkwoord essayer - proberen. De zestiende-eeuwse humanist trok zich op zijn 38ste terug uit het openbare leven, om zich op een landgoed geheel te kunnen wijden aan zijn schrijverschap en aan de filosofie. Hij liet, zoals onder humanisten in de mode was, spreuken op de balken van zijn privébibliotheek aanbrengen. Zo'n bestaan klinkt als een idylle, schrijft ook Roose, maar dat was het niet. Al gauw werd Montaigne door 'hersenschimmen en bizarre monsters' geplaagd en vergeleek hij zijn gedachten met een op hol geslagen paard, door geen wijze spreuk te bedwingen.

Vanaf dat moment valt de inhoud bij Montaigne samen met de vorm. Zijn teksten, 'probeersels' met een hoge mate van grilligheid en subjectiviteit, hij schrijft ze niet om wijsgerig uit te blinken, maar in eerste instantie in een poging om zijn eigen geest tot bedaren te brengen. Juist daardoor ontstaat een bijzonder vernieuwende manier van filosofisch schrijven: associatief, introspectief, bijzonder eerlijk.

Zijn methode

Roose volgt in zijn boek de structuur van Montaigne's magnum opus, de 'Essais', dat uit drie delen bestaat. Roose bespreekt de gebeurtenissen uit Montaigne's persoonlijke leven en de politieke, intellectuele en maatschappelijke context waarin hij zich bevond, en laat aan de hand van citaten zien hoe Montaigne dit alles verwerkte. Zo ontstaat een knappe, prettig lezende inleiding.

Mooiste zin

De mooiste formuleringen komen van Montaigne zelf. Zoals deze: 'We zijn allemaal maar lapwerk, en zo bont en vormloos samengeweven, dat ieder stuk op ieder moment zijn eigen rol speelt, en er is evenveel verschil tussen ons en onszelf als tussen ons en de andere mensen.'

In zijn poging iets van zichzelf en de wereld te begrijpen, verdiept Montaigne zich in de filosofen van de Oudheid. Hij wordt geraakt door stoïcijnen, epicuristen en sceptici. Maar een definitief antwoord vindt hij niet. 'De mens is werkelijk een verbazend ongrijpbaar, gevarieerd en onbestendig wezen. (...) Het is moeilijk zich een vast en onveranderlijk oordeel over hem te vormen.'

Reden om dit boek niet te lezen

Dit boek is een commentaar bij het levenswerk van Montaigne. Gaandeweg krijg je steeds meer zin om vrij te zwemmen en de 'Essais' zelf te gaan (her)lezen. Dat is natuurlijk een compliment aan Roose. Maar het is ook zijn achilleshiel: hoe goed het boek van Roose ook is, het blijft een afgeleide.

Reden om dit boek wel te lezen

De hedendaagse lezer kan best wat uitleg gebruiken voordat hij zijn tanden zet in Montaigne. Zijn tijd vertoont sterke parallellen met de onze - de uitvinding van de boekdrukkunst gaf een enorme toename van beschikbare informatie, de ontdekking van Amerika leidde tot stormachtige wereldhandel, godsdienstoorlogen en fanatisme eisten slachtoffers en de wetenschap zette vele zekerheden op losse schroeven.

En toch zijn er ook grote verschillen tussen onze belevingswereld en die van de schrijver van 'het eerste zelfportret' van de literatuur. Want waarom bespreekt hij bijvoorbeeld nergens zijn dochters die kort na hun geboorte stierven? Waarschijnlijk was er een grens aan de eerlijkheid die voor een zestiende-eeuwer haalbaar was. Zijn verdriet blijkt uit de literaire fragmenten die hij opnam over ouders die kinderen verloren.

Het troostende van Montaigne is dat hij aan de ene kant toegeeft dat hij het ook allemaal niet weet en aan de andere kant zo onvermoeibaar hartstochtelijk blijft zoeken en streven - hij bleef de 'Essais' aanvullen tot zijn dood. Hij heeft zelfspot en blijft altijd menselijk. Zelfs al spiegelt hij zich bij vlagen aan grote krijgsheren, dan nog bekent hij 'van een zwakkere natuur' te zijn. Waarschijnlijk wordt hij alleen al daarom nog steeds herdrukt.

De vrolijke wijsheid. Zoeken, denken en leven met Michel de Montaigne

Alexander Roose

uitgeverij Polis; 240 pagina's; euro 19,99

****

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden