Momenteel is slechts 60 procent van de bevolking ziekenfondsverzekerd

De auteur is beleidsmedewerker gezondheidszorg van de FNV.

Vooral de laatste jaren is het aandeel van de overheidsfinanciering (belastinggeld) in de ziekenfondsverzekering groter geworden. Inmiddels wordt het ziekenfonds naast premies van de verzekerden, al voor 25 procent uit belastinggeld betaald. Waarom betalen ziekenfondsverzekerden niet gewoon zelf voor elkaar de premie?

Koopkracht

Een deel van de verklaring daarvoor vinden we in het feit dat vanaf 1986 een aantal groepen niet-werknemers in het ziekenfonds gebracht werden. Zo kwamen in 1986 alle mensen met een AAW-uitkering (vroeg-gehandicapten) in het ziekenfonds. Ook veel oudere mensen kwamen bij het verplichte ziekenfonds, evenals álle bijstandsgerechtigden, alle weduwen met een AWW-uitkering en invalide ambtenaren met een WAO-uitkering. Het draagvlak van de ziekenfondsverzekering werd er zo niet beter op; het betrof immers doorgaans mensen met (zeer) lage uitkeringen, die maar weinig premie konden betalen, maar wel vaak met hoge gezondheidszorgkosten te kampen hebben. Het is dan ook niet zo verwonderlijk dat de regering om de koopkracht van juist deze allerlaagst-betaalden te ontzien sinds die tijd belastinggeld in de premiepot stopt en de premie kunstmatig laag houdt om daarmee de premie te drukken.

De overheid kan maar moeilijk terug; trekt de regering haar belastinggeld terug, dan moet de premie met ca. 2,5 procent omhoog. Dat betekent dan evenzoveel koopkrachtverlies voor de lagerbetaalden. Door de premies kunstmatig te laag vast te stellen, verschuift de overheid het probleem naar de toekomst: eens zullen toch de tekorten ingelopen moeten worden.

Extra belastinggeld en grotere kastekorten zouden niet nodig zijn als het draagvlak van de ziekenfondsverzekering wat groter was, als er wat meer draagkrachtigen in zouden worden opgenomen, zodat de premie dan door méér mensen wordt opgebracht. Het omgekeerde is nu het geval. Weliswaar stijgt de loongrens, dat is de grens die bepaalt of iemand in het ziekenfonds mag, ieder jaar, maar te weinig; de grens blijft systematisch achter bij de werkelijke loonontwikkeling. De lonen zijn alleen al in de afgelopen 10 jaar ruim 5 procent meer gestegen dan de loongrens voor het ziekenfonds. Ook hierdoor neemt het draagvlak van de ziekenfondsverzekering relatief af.

Inmiddels is nog maar 60 procent van de bevolking ziekenfondsverzekerd, waar dat vroeger (vóór 1986) altijd rond de 70 procent was. Wil men van de ziekenfondsverzekering weer een stabiele verzekering maken dan moet de loongrens feitelijk wat verhoogd worden.

Daar komt bij dat de ziekenfondsverzekering nogal eens gebruikt wordt om problemen die er binnen de particuliere verzekering bestaan, op te lossen. De wet-Van Otterloo is daar een voorbeeld van. Die wet bood een oplossing voor ouderen die in de particuliere verzekering tegen hoge, voor hen bijna onbetaalbare (inkomensonafhankelijke) premies aanliepen. Tweehonderdduizend ouderen werden tot het ziekenfonds toegelaten. Geen probleem, maar het zijn wel weer ouderen met lage inkomens (weinig premie) en hoge kosten. Nu hebben overigens de mensen die door diezelfde wet uit het ziekenfonds moesten, weer een probleem.

Desalniettemin bepleiten nogal wat politici inkrimping van het ziekenfonds, onder andere door de loongrens te verlagen. Wordt de ziekenfondsverzekering kleiner en het particuliere circuit groter, dan verlaagt dat immers de collectieve lasten. Politici zien nogal wat bezwaren in de ziekenfondsverzekering: grote ongelijkheid in premies, té grote solidariteit, te weinig verband tussen premie en consumptie van zorg.

In een recent grootscheeps onderzoek van het Nipo blijken Nederlanders daar echter volstrekt anders over te denken. Nederlanders houden er een nuchtere kijk op na: natuurlijk betalen jongeren mee voor de ouderen, iedereen wordt immers zelf ook oud. Dat gezonde mensen meebetalen voor zieken wordt volstrekt normaal bevonden. Daarbij gaat men ervan uit dat als men straks zelf oud of ziek is, anderen ook voor hen zullen meebetalen. Solidariteit op het gebied van de gezondheidszorg blijkt diep geworteld: 89 procent van de bevolking vindt dat de premie naar draagkracht opgebracht moet worden. Oók mensen met hogere inkomens zijn die mening toegedaan.

Er is geen maatschappelijk onderwerp waarover een zo massieve consensus heerst als het betalen naar draagkracht voor de gezondheidszorg. Maar de solidariteit is wel zakelijk: mensen willen best voor elkaar betalen, mits men zelf, als men aan de beurt is, óók van die verzekering gebruik kan maken.

Met de huidige bestaande solidariteit onder de bevolking is het ook eenvoudig mogelijk een verzekeringsstelsel voor de gezondheidszorg in te richten dat op een groot maatschappelijk draagvlak kan rusten. Het meest voor de hand ligt één verzekering te maken waar iedereen deel van uitmaakt, met premies voor een belangrijk deel naar inkomen, deels ook in vaste, nominale bedragen. Dat stuit helaas op een veto van de VVD, die koste wat kost de particuliere verzekering in stand wil houden.

Zolang dat dus niet kan moet het ziekenfonds een verzekering blijven waarvan de werknemers de kern vormen. Daarnaast kunnen anderen tot het ziekenfonds worden toegelaten: uitkeringsgerechtigden, maar ook de groep mensen die door de wet-Van Otterloo het ziekenfonds moest verlaten. Ook kleine zelfstandigen zouden onder voorwaarden kunnen worden toegelaten.

De ziekenfondsverzekering omvat dan wel al die groepen mensen die gemiddeld hogere gezondheidszorgkosten hebben. Daarom moet het draagvlak verbreed, de loongrens moet iets omhoog, zodat weer ongeveer 70 procent van de bevolking in het ziekenfonds zit. De particulier verzekerden komen er dan goed van af. Zij hoeven immers niet mee te betalen aan de kosten van de ziekenfondsverzekerden. Daarvoor zou er een directe mede-financiering van particulier verzekerden aan het ziekenfonds geregeld moeten blijven.

Pas bij een dergelijke opzet is het mogelijk de kastekorten weg te werken en de belastingbijdrage van de overheid te verminderen, zonder dat alléén de huidige ziekenfondsverzekerden door premieverhoging of stevige verhoging van eigen bijdragen het kind van de rekening worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden