Mogelijke loslippigheid kost rechter tabaksklus

Beeld ANP

De strafprocedure tegen de tabaksindustrie gaat waarschijnlijk verder onder een nieuwe rechter. De Haagse raadsheer Jan Wolter Wabeke trok zich vanmiddag terug.

Wabeke zou komende woensdag voorzitter zijn van het rechterstrio dat zich gaat buigen over het verzoek van advocate Bénédicte Ficq. Die wil namens een aantal oud-rokers en gezondheidsorganisaties dat het Haagse hof alsnog opdracht geeft tot strafvervolging van de tabaksindustrie. 

Het Openbaar Ministerie in Amsterdam stelde eerder dit jaar niet tot vervolging over te kunnen gaan, omdat de sigarettenproducenten niet buiten de wet opereren en omdat roken deels ook een eigen keuze is. Ficq begon daarna een zogeheten 'artikel 12'-procedure, waarin het hof gevraagd kan worden de officier van justitie op te dragen de fabrikanten alsnog te vervolgen voor het willens en wetens verslaafd maken van rokers.

‘Roker zelf verantwoordelijk’

Vorige week stuurde Ficq een brief aan Wabeke waarin ze vroeg of hij zich wilde terugtrekken. Ze zei van een 'goede bron' te hebben vernomen dat Wabeke op een privé-etentje op geringschattende toon de mening had uitgesproken dat mensen zelf verantwoordelijk zijn als ze roken. Dat is net het standpunt dat Ficq bestrijdt en daarom zou Wabeke niet neutraal kunnen opereren.

Het gerechtshof in Den Haag maakte zojuist bekend dat Wabeke aan zijn collega's vraagt of hij zich kan verschonen - de juridische term voor terugtrekken. Dat verzoek wordt vandaag behandeld en meestal ingewilligd - hoewel een enkele rechter die om verschoning vraagt van zijn collega's op zijn post moet blijven.

Het hof gaat niet in op de vraag of Wabeke inderdaad de opmerking heeft gemaakt die Ficq beschrijft. Als Wabeke inderdaad van de zaak afgaat, springt een andere rechter in zodat de zaak komende woensdag gewoon kan beginnen. Als Wabeke was blijven zitten, was de kans groot geweest dat Ficq hem had gewraakt om hem van de zaak af te krijgen. Door zichzelf te verschonen, kan een rechter dat voor zijn. Ook wordt verdere vertraging voorkomen.

Rechters maken af en toe gebruik van deze mogelijkheid tot verschoning. Meestal is de reden dat ze een van beide partijen of de advocaat in de zaak goed kennen. In een onderzoek van het WODC meldden rechters een paar jaar terug 45 gevallen van verschoning. Daarbij was 'persoonlijke of maatschappelijke betrokkenheid bij de zaak' maar een keer de reden.

Niet de minste

Advocate Ficq heeft met rechter Jan Wolter Wabeke haar pijlen gericht op een jurist die vaker de media haalde. De Brabantse jurist stond in 1988 aan de basis van het homohuwelijk, toen hij de handen ineensloeg met zijn Henk Krol, toen hoofdredacteur van de Gay Krant. 

Wabeke had na bestudering van een reeks wetboeken geen enkel beletsel gezien voor een huwelijk tussen twee mensen van hetzelfde geslacht. Wabeke, in de jaren zeventig in justitiële kring al ongebruikelijk open over zijn eigen homoseksualiteit, bedacht dat een groot aantal koppels zich bij gemeenten zou moeten melden. Dat plan lukte niet direct omdat niemand een boterbriefje kreeg, maar een jaar later bevestigde de Amsterdamse rechtbank het principiële standpunt van Wabeke, en kreeg de politiek het advies om de zaak te regelen. In 2001 werd het huwelijk in Nederland opengesteld voor mensen van hetzelfde geslacht. 

Als ombudsman Financiële Dienstverlening ontwierp Wabeke in 2008 een compensatieregeling voor mensen met woekerpolissen. Die functie betekende voor Wabeke afscheid van een lange loopbaan in het Openbaar Ministerie, de afgelopen jaren was hij rechter in Den Haag. De 'rookprocedure' zou vermoedelijk de laatste rechtersklus voor Wabeke worden, want hij wordt over twee maanden 70 jaar oud en dan moeten rechters met pensioen.

De rechter aan het diner

Dat rechters moeten uitkijken bij privé-etentjes, was bekend uit de eerste strafzaak tegen PVV-voorman Geert Wilders in 2011. Tijdens die zaak werd bekend dat de Amsterdamse raadsheer Tom Schalken had gedineerd met een van de getuigen in die zaak, Arabist Hans Jansen. Die zei dat Schalken hem had proberen te beïnvloeden. Schalken, zelf geen rechter in deze zaak maar wel betrokken bij de voorbereiding, hield vol dat hij Jansen alleen maar had uitgelegd waarom was gekozen tot vervolging. Toen Wilders advocaat Bram Moszkowicz van de rechters geen toestemming kreeg Jansen hierover opnieuw te laten getuigen, wraakte hij de rechtbank - met succes.

Het hoger beroep in deze zaak liet eveneens zien dat wraking een geducht middel kan zijn. Toen eerder dit jaar Wilders nieuwe raadsman Geert-Jan Knoops geen gehoor kreeg bij de rechters om ook een uitspraak van D66-voorman Alexander Pechtold te onderzoeken, wraakte hij met succes het hof. Dat leverde een dik half jaar vertraging op.

Lees ook:

Waarom zet Ficq het strafrecht in tegen de tabaksindustrie?

Het Openbaar Ministerie gaat toch niet over tot vervolging van de tabaksindustrie. Maar advocate Bénédicte Ficq wil het OM daartoe dwingen.

Hoe ging dat met die wraking bij de Wilderszaak eerder dit jaar?

De drie rechters die het hoger beroep tegen Geert Wilders behandelen, moeten worden vervangen. Daardoor loopt de zaak zeker een half jaar vertraging op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden