Moeten zij zich aanpassen?

'Wat knap dat je zo goed Nederlands spreekt.' En: 'Maar waar kom je écht vandaan?' Zulke vragen krijgen studenten met buitenlandse roots geregeld van blanke medestudenten. Onderhuids racisme, volgens jongerenplatform New Urban Collective.

Haar gevlochten haren draagt ze opgestoken in een knot. Ze glimlacht wat geforceerd: "Je hebt mazzel dat je zwart bent, dan word je zoveel sneller toegelaten tot de universiteit", staat op het whiteboard dat ze omhoog houdt. Ze studeert aan Harvard, één van de meest prestigieuze universiteiten ter wereld, en dit kreeg ze te horen van een klasgenoot op de middelbare school.

De foto van de studente (linksboven) is onderdeel van de campagne 'I, Too, Am Harvard': een fotoreeks met uitspraken die gekleurde studenten zoal naar hun hoofd geslingerd kregen op de campus van deze Amerikaanse topuniversiteit.

De foto's verschenen Tumblr, een soort digitaal prikbord. Al snel volgden studenten van andere Amerikaanse en Britse universiteiten, waaronder die van Oxford en Cambridge. Overal bleken studenten met een migrantenachtergrond gelijksoortige ervaringen te hebben.

Maar niet alleen op buitenlandse universiteiten krijgen zwarte studenten zulke vragen, ook op Nederlandse universiteiten is onderhuids racisme een probleem, zegt de Surinaamse Mitchell Esajas. Hij is voorzitter van New Urban Collective (NUC), een jongerenplatform voor studenten en young professionals met een multiculturele achtergrond, waarbij veel VU-studenten zijn aangesloten.

Geïnspireerd door de campagnes van Harvard en Oxford namen ze het initiatief voor een Nederlandse variant op de campagne op de Vrije Universiteit: I, Too, Am VU. Vrijwel tegelijkertijd besloten studenten van de Universiteit van Amsterdam, verenigd in 'Amsterdam United' hetzelfde te doen. Samen organiseren de verenigingen twee debatten rond het thema: vanavond op de VU en volgende week op de UvA.

Want ook hier worden studenten met een andere culturele achtergrond daarop vaak aangesproken en hebben zij last van stereotypen, zegt Esajas. Zwarte studenten stuiten nu vaak op onbegrip als ze dat aankaarten, zegt hij. "De gemiddelde Nederlander denkt dat iedereen gelijk is in Nederland en wuift onze problemen weg. Daardoor is er weinig maatschappelijke discussie. Maar er is sprake van racisme op een veel subtielere manier:'wat spreek je goed Nederlands' is geen compliment. En het is niet grappig om te zeggen 'ik noem je neger, maar ik bedoel het niet vervelend'."

Zulke opmerkingen zorgen voor een gevoel van onmacht, zegt Esajas. "Wij willen horen: dit accepteren wij niet." Derdejaars rechtenstudent Princess Attia vult aan: "Je komt als student met een bi-culturele achtergrond in situaties terecht waarin je moet uitleggen of zelfs verdedigen waarom je er bent. Het racisme is niet meer zo open en bloot als in de tijd van Janmaat, het is meer onder de oppervlakte."

Een voorbeeld? Esajas: "Tijdens een college antropologie hadden we een discussie over Zwarte Piet. De blanke studenten waren heel fel: er is hier geen sprake van racisme en als het je niet bevalt, moet je maar teruggaan naar waar je vandaan komt." Zelfs bij de studie antropologie hebben studenten niet door dat ze zich soms racistisch en discriminerend uiten, zegt hij.

Multicultureel

De Amsterdamse VU staat bekend als een van de meest multiculturele universiteiten van Nederland. Eén op de vijf studenten heeft er een niet-westerse achtergrond. Alleen aan de Erasmus Universiteit ligt dat percentage hoger.

In de hal van het hoofdgebouw van de universiteit, naast de Amsterdamse Zuidas, kijken veel studenten dan ook glazig als het onderwerp ter sprake komt. Voelen ze zich weleens gediscrimineerd of racistisch bejegend op de universiteit?

"In de supermarkt wel, maar hier juist niet. Als je hier rondloopt, heb je ook al wat bereikt", zegt bedrijfskundestudent Sofia Safrioui (21). Natuurlijk krijgt ze wel eens vragen over haar Marokkaanse afkomst. Maar meestal komen die juist voort uit interesse, zegt ze. "Laatst had ik het er met een vriendin over dat ik mijn haren misschien blond wilde verven. Een jongen die mee zat te luisteren, vroeg daarna of ik dan mijn hoofddoek afdeed en dat bij de kapper liet doen. Ik heb liever dat ze dingen aan me vragen, dan iets suggereren."

Maar volgens anderen speelt onderhuids racisme wel degelijk een rol op de universiteit. "Met mijn Afrikaanse achtergrond moet ik beter mijn best doen dan mijn witte medestudenten om hetzelfde te bereiken", zegt een masterstudent die niet met zijn naam in de krant wil. "Ik weet dat als ik te laat kom op college, dat voor de docent een obstakel zal opleveren om mij helemaal serieus te nemen."

Toch gaat hij vanavond niet naar het 'I, Too, Am VU-debat'. "Ik ben een succesvolle jongeman", zegt hij met een brede glimlach. "Al die discussies gaan over het verduidelijken van de context waarin racisme en discriminatie plaatsvinden. Daar heb ik geen zin in. De omgeving is nou eenmaal zo. Dan kun je tegen elkaar zeggen: kut hè? Ik concentreer me liever op mijn eigen kunnen."

Niet dat hij het project overbodig vindt. "Maar uiteindelijk gaat het erom of je zelf de regie neemt over je eigen leven. De vraag is: wat ga jij doen, gegeven de blanke context waarin je leeft? Hoe representeer je jezelf?" Dus past hij zich aan en gaat netjes gekleed: overhemd, getailleerd jasje. "Nee, daarmee verloochen ik mijn culturele normen en waarden niet. In het bedrijfsleven draagt iedereen een pak, anders doe je niet mee. Zo simpel is het."

Dat dacht hij vroeger ook, zegt Mitchell Esajas van NUC. "Ik begrijp dat mensen zich liever op zichzelf richten, want het zijn vaak ongemakkelijke gesprekken, over de donkere kanten van het karakter van mensen. De gemiddelde blanke jongen is zich er niet eens van bewust dat hij discrimineert. Als we er niets van zeggen, verandert er niets."

Kleurenblind

Gloria Wekker, die als emeritus hoogleraar gender en etniciteit vanavond deelneemt aan het debat, begrijpt de studenten wel. "Je neemt geen populaire positie in als je anderen wijst op uitsluitende mechanismen die een rol spelen in Nederland. Dat word je vaak niet in dank afgenomen. Dat heeft de vrouwenbeweging ook decennia gekost. En bij ras en etniciteit ligt het nog gevoeliger: wij maken onszelf graag wijs dat we kleurenblind zijn."

Wekker, die sinds kort met emeritaat is, herkent de verhalen van de studenten. "Regelmatig kreeg ik de vraag of ik soms was aangesteld vanwege mijn huidskleur. Dat ging dan gepaard met die beroemde nonchalante Nederlandse houding van 'ik kan dit gewoon zeggen, want ik ben immers niet racistisch'. Daar moet je dan maar met een stiff upperlip op reageren, vindt men."

Is het probleem van onderhuids racisme buiten de universiteit niet groter dan erbinnen? Wellicht, zegt Esajas. "Maar de universiteit speelt een cruciale rol in het produceren van kennis." Een debat op de universiteit kan zorgen voor een beter begrip van de problematiek, denkt hij. Bovendien moet ook nagedacht worden over de inhoud van het onderwijs: "De VU heeft bijvoorbeeld wel een diversiteitsbeleid, maar daar zie je in het curriculum weinig van terug." Attia vult aan: "Er zijn geen vakken als black history of African history, terwijl daar veel interesse voor is."

Universiteiten leiden de toekomstige elite op, zegt Gloria Wekker. Dus zijn ze bij uitstek de aangewezen instituten om dit probleem serieus nemen. "Zij gaan erover hoe onze toekomstige maatschappij eruit gaat zien." Volgens haar wordt er nog te weinig nagedacht over wat men wil doorgeven aan de volgende generatie. "Wil je dat studenten klaar zijn voor een diverse samenleving, dan moet je zowel het curriculum als het personeelsbestand daarop aanpassen."

Niet-westerse studenten van de Britse en Amerikaanse universiteiten Oxford, Cambridge en Harvard op het digitaal prikbord Tumblr.

Links: VU-student die anoniem wil blijven. Rechts: studente uit de UvA-campagne.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden