Opinie

Moeten wij Joden weg uit Europa?

Een militair bewaakt een synagoge in Antwerpen.Beeld anp

Aanvallen op Joden en moslims mogen niet gelaten worden aanvaard, vindt Judith Frishman. Landen moeten zich uitspreken en Joden en moslims dienen elkaar te erkennen als Europeanen.

Enige tijd geleden vierden wij het Pesachfeest - het feest dat het einde van de Joodse slavernij in Egypte, en de exodus uit ditzelfde land gedenkt. Aan het begin van dit feest, op Sederavond, vroegen wij ons af: waar in de groep zouden wij gelopen hebben tijdens de uittocht uit Egypte?

Helemaal vooraan? Of juist in de achterhoede, nog aarzelend om uit het land te vertrekken dat we zo goed kenden, op weg naar het onbekende, weer op weg naar het leven als immigrant en vreemdeling?

Voor de gek?
Ik kon mezelf er niet van weerhouden om weer de vraag te stellen die ik mijzelf al maanden had gesteld. Het was dezelfde vraag die diende als titel van Jeffrey Goldberg's recent gepubliceerde artikel in The Atlantic: 'Is it Time for the Jews to Leave Europe?' Oftewel: is het tijd voor de Joden om uit Europa te vertrekken? Hield ik mijzelf voor de gek, net als de vooroorlogse Joodse bevolking in Europa? Zou ik het dreigende gevaar pas herkennen als het te laat zou zijn?

Ik zal deze bezorgdheid uitleggen. Waren de aanslagen in Toulouse (2012) en Brussel (2014) op Joodse doelwitten door geradicaliseerde moslims misschien nog treurige incidenten, de dodelijke aanslagen in Parijs en Kopenhagen schokten de westerse wereld. Meteen werden bijeenkomsten georganiseerd en overal was de kreet 'Je suis Charlie' te horen.

Ik nam aan, om een of andere naïeve reden, dat als men zich omwille van vrijheid van meningsuiting kon identificeren met de bron van grove beledigingen, dat men zich dan zeker zou kunnen identificeren met de Joden die waren vermoord in een koosjere supermarkt of voor een synagoge. Maar de stilte was oorverdovend: het waren voornamelijk de Joden die riepen of twitterden: 'Je suis Juif.'

Europa's 'Ander'
Waarom waren de Europeanen, die voortdurend gebruik maken van de erkenning van de Holocaust als lakmoesproef voor integratie - vooral van moslims - er niet in geslaagd zichzelf te identificeren met Joden? Joden die waren vermoord om geen andere reden dan dat ze Joods waren? Blijkbaar waren de Joden, die eeuwenlang, zo niet duizenden jaren als Europa's 'Ander' hadden gediend, niet in staat om zich van hun stigma te ontdoen en werden zij nog steeds ervaren als zijnde zo anders dat het een identificatie onmogelijk maakte.

De lessen die zijn geleerd van de Holocaust zijn dermate veralgemeniseerd dat ze niet meer betrokken worden op de slachtoffers zelf - de Joden. De nu levende Joden lijken op geen enkele manier verbonden te worden met deze lessen. Hun aanhoudende aanwezigheid is een anomalie die Europa's gevoel van superioriteit uitdaagt en het schuldige bewustzijn doet schokken.

Maar Joden zijn niet uitsluitend Europa's Andere. De afkeer tegen moslims groeit en de aard van hun burgerschap wordt bevraagd. Zij worden ervan beschuldigd, net als Joden in het verleden, deel te nemen aan primitieve praktijken, aan elkaar te plakken, zich anders te kleden, en niet de cultuur (Bildung) te bezitten die hen in staat zou stellen te assimileren. En er wordt niets minder dan assimilatie verwacht.

Waarom is het dan zo dat sommige Europese moslims zich zo hevig identificeren met Palestijnen, terwijl de gelijkenissen tussen de ervaringen van moslims en Joden in Europa zo duidelijk zijn? En waarom hebben protestmarsen tegen het beleid van Israël op de Westelijke Jordaanoever zo vaak geleid tot antisemitische leuzen (zoals 'Hamas, Hamas, Joden aan het gas') dóór een minderheid, tégen een andere minderheid.

Barbaarse daden
Het doorbreken van het 'Holocaust taboe' is misschien de manier om de rollen om te draaien en de Europeanen eraan te herinneren dat zij het waren die onbeschaafde, barbaarse daden hadden gepleegd. En hoewel veel Europeanen deze episodes veroordelen, lijken zij desalniettemin opgelucht te zijn dat het bekritiseren van Joden salonfähig is geworden: zijn de Joden immers niet net zo schuldig als de nazi's?

De identificatie van alle Joden met Israël en alle moslims met terroristen is ondeugdelijk en fout. Europese regeringen moeten het probleem bij de naam noemen: ze moeten zich tegen antisemitisme en islamofobie uitspreken. En Joden en moslims in Europa moeten met elkaar omgaan en elkaar behandelen als Europeanen - Europeanen, wier Europees-zijn in twijfel getrokken wordt. De gelaten aanvaarding van aanvallen op Joden of moslims als hedendaagse realiteit, doet in de woorden van Jeffrey Goldberg, inderdaad "Joden confronteren met een pijnlijke keuze."

Dit stuk verschijnt ook in het Engels op Leiden Religie Blog
Judith Frishman: Hoogleraar Joodse Studies, Universiteit Leiden

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden