Moeten we de onderwijsvrijheid afschaffen?

Ingang van het Christelijk Lyceum in Haarlem. Beeld Hollandse Hoogte
Ingang van het Christelijk Lyceum in Haarlem.Beeld Hollandse Hoogte

Waren honderden Turkse kinderen ook van hun 'Gülen-scholen' gehaald als er in Nederland alleen maar openbare scholen waren geweest?

Laura van Baars en Petra Vissers

Volgens opiniemakers in Trouw, 'De Wereld Draait Door', 'RTL Late Night' of de Volkskrant toont de ruzie in de Turkse gemeenschap aan dat de Nederlandse vrijheid van onderwijs op haar tandvlees loopt. Als ouders op bijzondere scholen, of dat nu islamitische, christelijke of algemeen bijzondere zijn, over de rug van hun kinderen hun politieke conflicten uitvechten, moet de overheid ingrijpen. De samenleving is zo divers geworden dat alleen neutraal staatsonderwijs nog een gemeenschappelijk kader van waarden en normen zou kunnen scheppen. "Vergaande segregatie los je niet eventjes op met openbaar onderwijs", schrijft columniste Aleid Truijens in De Volkskrant. "Maar het is een begin."

Napoleon
Laat nu juist die diversiteit in het Nederlandse onderwijs ooit bedoeld zijn om vrede te stichten tussen allerlei bevolkingsgroepen. Napoleon bepaalde in 1806 dat er in Nederland scheiding van kerk en staat moest zijn, en stond alleen nog openbaar onderwijs toe. In 1848 nam Thorbecke de vrijheid van onderwijs in de wet op, al bekostigde de staat alleen openbare scholen. Naarmate Nederland in de negentiende eeuw meer verzuild raakte, nam het geruzie over onderwijs toe. Katholieken wilden hun kinderen niet op school bij protestanten, maar ook niet op openbare scholen. Tussen de protestanten bestonden ook allerlei verschillende opvattingen. Liberalen en socialisten vonden juist dat het onderwijs neutraal moest zijn en kinderen tot moderne burgers moest opvoeden. Zij wilden bovendien niet betalen voor confessioneel onderwijs.

Onderwijsvisie
Behalve openbare en bijzondere scholen kent Nederland ook nog scholen die lesgeven vanuit een bepaalde onderwijskundige visie of pedagogische grondslag, bijvoorbeeld jenaplan, dalton of montessori. Deze scholen kunnen zowel openbaar zijn als bijzonder. Er zijn dus christelijke jenaplanscholen, katholieke daltonscholen of openbare montessorischolen.

Als het aan het kabinet ligt, kunnen in de toekomst scholen opgericht worden zonder religieuze grondslag of richting. Een vernieuwend onderwijsconcept, voldoende belangstelling en een goede kwaliteit is, als het aan de staatssecretaris ligt, straks genoeg. Dat zou de weg effenen voor, bijvoorbeeld, speciale jongensscholen of scholen gericht op Latijn of digitalisering

Compromis
Bijna een eeuw geleden bereikten de politieke partijen een compromis: als de confessionele partijen zouden instemmen met het algemeen mannenkiesrecht, zou de bekostiging van het bijzonder onderwijs gelijkgesteld worden met openbaar onderwijs. Zo eindigde de schoolstrijd in de 'Pacificatie van 1917'.

Volgens de huidige staatssecretaris Dekker is deze verzuiling niet meer van deze tijd. Daarom ligt er nu een wetsvoorstel op het ministerie van onderwijs om de onderwijsvrijheid te moderniseren. Scholen mogen volgens die wet ook 'richtingvrij' opgericht worden. Een goed schoolplan en deugdelijk onderwijsconcept waar veel ouders belangstelling voor tonen, is voldoende. Maar wie zullen hun kans grijpen om een school te stichten? Alleen de onderwijskundigen, ouders en leraren met progressieve didactische ideeën, of ook ouders met in Nederland onwelgevallige politieke overtuigingen? Is het dan toch een beter idee om al het onderwijs maar openbaar te maken?

Hoe divers is het onderwijs?
Openbare scholen zijn toegankelijk voor alle leerlingen en leraren en het onderwijs is niet gebaseerd op een godsdienst of levensovertuiging. De overheid, vaak een gemeente, moet een school oprichten en onderhouden. De leiding ligt in de praktijk vaak bij een stichtingsbestuur. De gemeente moet zorgen dat er genoeg openbare scholen zijn in een stad of dorp.

Bijzondere scholen geven les vanuit een godsdienstige of levensbeschouwelijke overtuiging. Denk bijvoorbeeld aan katholieke, islamitische of joodse scholen. Die worden bestuurd door stichtingen of organisaties. De scholen mogen niet discrimineren, maar kunnen wel eisen stellen aan leraren of leerlingen. Een katholieke school mag bijvoorbeeld het dragen van hoofddoekjes verbieden. In Nederland krijgen openbare en bijzondere scholen evenveel geld van de overheid. Er zijn meer bijzondere basis- en middelbare scholen dan openbar

Moeten we de onderwijsvrijheid afschaffen?
Nee, zegt Wim Kuiper voorzitter van Verus, vereniging voor katholiek en christelijk onderwijs.

"Dit is een bekende oproep maar die gaat niet helpen om spanningen in de samenleving op te lossen. In landen waar al geprobeerd is om al het religieuze uit de openbare ruimte te weren, denk Frankrijk, zie je dat die spanningen zich alleen maar extremer gaan manifesteren. Dat hele experiment heeft niets opgelost. De samenleving is nu eenmaal pluriform en onze stelling is dat het Nederlandse onderwijsstelsel een goed antwoord is op die onderlinge verschillen. Sowieso geloof ik niet dat er zoiets is als neutraal onderwijs, onderwijs gaat zo sterk over persoonlijke vorming en de waarden en normen die je belangrijk vindt. Leraren, leerlingen, bestuurders en ouders nemen allemaal hun eigen levensovertuiging mee de school in, ook in openbare scholen. Het is zo gekunsteld om dan te zeggen dat je het daar niet over mag hebben. Wat mij betreft kun je die overtuigingen beter expliciteren, dan kun je er samen over praten. En stel dat alle scholen straks openbaar zijn, dan blijft de vraag hoe je omgaat met leraren of ouders die Gülen aanhangen, of Erdogan, of de PVV. Ik vrees ook dat je nieuwe problemen creëert als het bijzonder onderwijs verdwijnt. Kijk bijvoorbeeld naar de Verenigde Staten, daar zie je dat ouders die toch bijzonder onderwijs willen uitwijken naar private scholen en daar heel veel geld voor op tafel leggen. Dat leidt tot een enorme kansenongelijkheid. Dat moeten we al helemaal niet willen."

Ja, zegt Fidan Ekiz columniste en documentairemaakster.

"Ik vind het belachelijk dat in een land waar je scheiding hebt van kerk en staat, dat niet geldt voor het onderwijs. Dat principiële standpunt staat voor mij los van de hele discussie die nu speelt over ouders die hun kinderen van vermeende Gülen-scholen halen. Daaruit blijkt voor mij vooral waarom het zo belangrijk is om het onderwijssysteem te veranderen. In mijn omgeving en via via hoor ik verhalen van kinderen die op scholen zitten waarvan je echt denkt: zijn we nog wel in Nederland? Ik vind dat ik best recht van spreken heb. Ik sta helemaal niet zo ver van het geloof, ik heb ooit nog koranles gehad. Maar religie is wat mij betreft een privézaak, niet een overheidsaangelegenheid. Als we het bijzonder onderwijs afschaffen, kunnen kinderen op latere leeftijd hun eigen keuzes maken. Want als je thuis bepaalde levenslessen en waarden en normen meekrijgt, en op school precies dezelfde, wordt dát wel erg ingewikkeld. Daarmee zeg ik niet dat er nu iets grondig mis in met alle scholen voor bijzonder onderwijs, helemaal niet. Maar je kunt nu eenmaal niet alleen islamitische scholen verbieden, of zeggen dat je geen reformatorische scholen wil. Ik denk: In deze tijden maken we het onszelf volgens mij veel makkelijker door gewoon te kiezen voor één onderwijssysteem, met openbare scholen."

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden