Jan vraagt Daan

Moet je als wetenschapper meewerken aan een ontwikkeling die gevaarlijk is?

Jan Beuving Beeld Maartje Geels

Daan van Eijk en Jan Beuving vormden samen het (wetenschaps)cabaretduo Jan & Daan. Jan is wiskundige en theatermaker. Daan is natuurkundige aan de University of Wisconsin in Madison, VS. Om de week stellen zij elkaar hier een vraag.

Ha Daan,

In mijn studententijd speelde ik mee in een opvoering van het toneelstuk 'De Fysici', geschreven door de Zwitser Friedrich Dürrenmatt. Het gaat over een briljante natuurkundige, Möbius geheten, die de wetenschappelijke kennis bezit om de wereld te gronde te richten. Omdat hij niet wil dat die kennis in verkeerde handen valt, doet hij zich voor als krankzinnige, zodat hij wordt opgesloten in een kliniek. Daar zijn nog twee natuurkundigen die doen alsof ze gek zijn. Maar zij blijken spionnen van twee verschillende kampen, die er ieder op uit zijn gestuurd om Möbius over te halen voor hun land te komen werken. Möbius weet hen echter te overtuigen dat ze gedrieën in de kliniek moeten blijven, omdat het beter is als de kennis die de wereld kan vernietigen niet in de openbaarheid komt. Wat volgt is nóg een plotwending, waardoor het kwaad uiteindelijk - door opzet van een vrouw (ik verzin dit niet!) - toch ontsnapt.

Het stuk is begin jaren zestig geschreven, en reflecteert natuurlijk op de ontwikkelingen in de nucleaire wetenschap van die dagen, waarvan de wereld in Hiroshima en Nagasaki de gruwelijke kanten had gezien. De satire van Dürrenmatt is opnieuw actueel nu we met Donald Trump en Kim Jong-un weer twee mannen hebben die met de kernkoppen tegenover elkaar staan. (In de echte wereld zijn het meestal mannen.)

De onderliggende vraag van het stuk is: moet een wetenschapper meewerken aan een ontwikkeling die potentieel zo gevaarlijk is? Een vaker gestelde vraag. Het gebruikelijke antwoord is dat je beter kunt zorgen dat je de kwaadwillenden voor bent. En dat je wel kunt stoppen met onderzoek, maar dat dan anderen het toch weer oppakken.

De vraag borrelde bij mij onlangs weer boven, maar in een bijna tegenovergestelde context. Ik las iets over gentherapie, en hoe het eeuwige leven steeds dichterbij komt. (Kan iets wat eeuwig is eigenlijk dichterbij komen?) Ik vroeg me toen af of ik daaraan mee zou werken. Want het klinkt allemaal mooi, maar is de uitvinding van het eeuwige leven niet net zo desastreus voor de wereld als de totale vernietiging ervan? Wat zou jij doen?

Tekst loopt door onder de afbeelding

Daan van Eijk Beeld Maartje Geels

Dag Jan,

Möbius doet zich in 'De Fysici' voor als krankzinnige. Een begrijpelijke keuze, gegeven wat hij weet, en één die blijk geeft van intelligentie en zelfinzicht. Twee eigenschappen waar je nou niet meteen aan denkt bij Donald Trump en Kim Jong-un. Krankzinnigheid, dat dan weer wel. Hun gescheld en gedreig gaat natuurlijk helemaal niet over kernwapens. Ook in een wereld zonder kernwapens zouden ze elkaar de tent uit hebben gevochten. Dat zit in hun aard en helaas kunnen ze niet anders. Hoewel het wel behoorlijk vervelend is dat ze nu allebei de beschikking over kernwapens lijken te hebben.

Je vraag is of ik als wetenschapper mee zou werken aan een ontwikkeling die potentieel gevaarlijk is. Essentiel in die vraag is het woordje 'potentieel'. Stel nou dat je wéét dat je onderzoek erop is gericht om zoveel mogelijk mensen om te brengen. Het overgrote deel van de ruim 100.000 medewerkers aan het Manhattan Project, dat leidde tot de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki, had geen weet van dat uiteindelijke doel. Maar de wetenschappers met enig benul van kernfysica konden het vast wel raden en een selecte groep was uiteraard volledig op de hoogte. Ik weet echt niet of ik met die wetenschap wetenschap zou kunnen bedrijven.

Maar onderzoek naar eeuwig leven lijkt mij zo'n probleem niet. Vraag het me nog eens als ik écht oud ben, maar op dit moment zou ik ervoor tekenen: er is nog zoveel te zien, te doen en te leren en het leven is (nu nog) maar zo kort. Waarom zou het eigenlijk desastreus zijn als mensen het eeuwige leven hebben? Omdat we dan met te veel zouden zijn? Tegen de tijd dat dat écht mogelijk is, wonen we volgens mij allang op de maan of op Mars. En daarmee verdwijnen onze aardse problemen als sneeuw voor de zon.

De mensheid heeft een fascinerende eigenschap: of het nou gaat om kernbommen, Marsmissies of om onderzoek naar eeuwig leven; als een idee eenmaal heeft postgevat, dan is het eigenlijk onmogelijk dat nog te stoppen. Of het nou potentieel gevaarlijk is of niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden