Moet je alle gruwelijks vertellen?

'Ze vertelden ons gewoon dat hun vrouw en kinderen vergast waren'

Wellenstein en Smalhout maken indruk, Lesgever overtuigt niet en zijn uitgever bezondigt zich aan 'holokitsch'

Bijna zeventig jaar na dato verschijnen er nog steeds kampverhalen die het onvoorstelbare voorstelbaar proberen te maken. Soms werden ze tijdens of vlak na de oorlog opgeschreven. Andere geschiedenissen wachtten langer op een verteller.

Edmund Peter 'Mom' Wellenstein noteerde hoe hij stilstond bij de talrijke sigarettenpeukjes op de grond bij tramhaltes: in het kamp was dat gewilde handelswaar. Goed doorvoede mensen die ruzie maakten op een vredig plein onder de septemberzon, hij begreep het niet. Hij vond de overgang van gevangenschap naar vrijheid groter dan andersom. Het kostte hem moeite los te komen van zijn gewoonten en denken in Kamp Amersfoort.

Fysicus Wellenstein (geboren in 1919), na de oorlog een van de pioniers op het gebied van de Europese samenwerking, werd in januari 1942 opgepakt door de Duitsers. Hij bracht zes maanden door in Kamp Amersfoort, een concentratiekamp onder SS-regime. Na zijn vrijlating, nog tijdens de oorlog, terwijl hij actief was in het verzet, schreef Wellenstein zijn ervaringen op. Het manuscript wordt nu pas gepubliceerd onder de titel 'Nummers die een ziel hebben'.

De nummers stonden voor de kampbewoners. Op een gegeven moment vielen ze ook voor Wellenstein samen met karakters. De Duitsers probeerden hun gevangenen te ontmenselijken. De auteur probeert duidelijk te maken waar dat wel en waar niet lukte. Zo ontstaat een soort sociologisch portret van Kamp Amersfoort in 1942. De pikorde, de honger, de ziekten, het 'organiseren', het stelen, ze passeren stuk voor stuk de revue. Sommige gevangenen leden aan 'receptitis'. Bij alle gebrek aan voedsel lieten ze hun verbeelding de vrije loop en fantaseerden ze over de heerlijkste menu's.

De kracht van Wellensteins boek is dat hij zo kort na zijn eigen verblijf het dagelijkse leven in Kamp Amersfoort voor mensen van buiten een beetje invoelbaar wist op te schrijven. Terwijl hij zelf juist zo lang geaarzeld heeft met het laten uitgeven, omdat hij bang was dat hij de diepere essentie van zijn ervaringen niet kon verwoorden.

Er bestaat een verschil tussen kunnen verwoorden en willen verwoorden. David Smalhout (1919-1989) overleefde Auschwitz-Birkenau, anders dan Amersfoort een vernietigingskamp. In juni 1945, een maand na terugkomst in Nederland, schreef hij zijn verhaal op. Dat is nu gepubliceerd als 'Daarheen en weer terug'.

Gruwelijk is zijn getuigenis van een treinreis door Duitsland die met 108 man werd begonnen. Drie krankzinnig geworden personen werden al snel uit de trein gegooid. In de nacht laten nog eens tien mensen het leven. "Hoe ze gestorven zijn, ik weet het niet. Of ze de hand aan zichzelf geslagen hadden, of gedood waren, ik kan er geen antwoord op geven."

Deels zal Smalhout het echt niet hebben geweten, maar hij wilde ook duidelijk niet alles vertellen. "Wat er die nacht gebeurd is, houdt op menselijk te zijn." Elders in het boek schreef hij over Auschwitz: "Ik wil hier verder geen gruwelijkheden vertellen, maar voor hen die het nu nog niet geloven, wil ik wel even mededelen dat alles wat over dit kamp verteld is, waar is. Onherroepelijk waar. Overdrijven is absoluut niet mogelijk."

Zelf vernam hij het allergruwelijkste al snel na aankomst in Polen van medegevangenen. Met andere nieuwkomers verbaasde hij zich over "de ongevoeligheid van deze lieden, die ons al deze verschrikkelijke dingen vertelden alsof ze het over een voetbalwedstrijd hadden, die ons gewoon vertelden dat hun vrouw en kinderen vergast waren en zij geen andere zorg hadden dan hun eigen leven te rekken". Al gauw werd Smalhout zelf zo'n overlever. Hopen dat ze jou vergaten was het hoogst haalbare. Zelf vergeten wat er gebeurde was onmogelijk. Smalhout zag "steeds de schoorsteen vuur spuwen. Dag en nacht vrat dit onding mensenvlees. En steeds weer bracht de trein maar weer vers voedsel voor gaskamer en crematorium."

Stilistisch was Smalhout minder bedreven dan Wellenstein. Het lukte hem ook niet zo af en toe eens buiten zijn ervaringen te treden en het kampleven in Auschwitz van een afstand te bezien.

Maar de versheid van Smalhouts relaas, een man die nog aan het verwerken was wat hem overkomen was, maakt zijn boek 'Daarheen en weer terug' intrigerend en indrukwekkend.

Zelfs het wonder van een hereniging met zijn vrouw Hanneke, die de kampen eveneens overleefde, beschreef hij ingehouden. Hij had gehoopt en tegelijk niet durven hopen. Opnieuw: "Hier behoef ik ook niet meer te zeggen." Wat aarzelend, maar toch een stuk uitgesprokener, uitte Smalhout zich over de toekomst: "Ik durf het niet pertinent te beweren, doch ik zie in het oneindig verschiet weer prikkeldraad onder hoogspanning, ik zie weer pogroms."

Hoogzwanger komen Leentje en Caroline in 1944 onafhankelijk van elkaar in Theresienstadt terecht. In 'Ellis & Elisabeth. Dochters van Theresienstadt. Een waargebeurd verhaal' vertelt Lex Lesgever hoe ze vriendinnen worden en beiden in het kamp van een dochter bevallen, Leentje van Ellis, Caroline van Elisabeth. Alle vier overleefden de verschrikkingen.

Zijn eigen oorlogsverhaal (overlevend op straat in Amsterdam en in de onderduik) schreef Lesgever (1929) eerder op in 'Nooit verleden tijd'. De moeders uit zijn boek kende hij allebei. Leentje was zijn nicht. Zij verbleef na de oorlog kort in Indië en bouwde daarna een nieuw bestaan op in Australië.

Met Caroline en haar man raakte Lexgever bevriend na een toevallige ontmoeting in Jeruzalem in 1974. Zij was naar Frankrijk geëmigreerd. Met Nederland was ze klaar, mede door de houding van de afdeling burgerzaken in Rotterdam in 1945. Ambtenaren daar weigerden haar dochter Elisabeth in te schrijven, want ze was geboren in Tsjechoslowakije (Theresienstadt of Terezin ligt in het huidige Tsjechië). En haar vader, die als Duitse Jood ook de kampen overleefde, was geen Nederlands staatburger.

Lesgever heeft een mooi gegeven voor dit boek. De uitwerking laat soms wat te wensen over. Elisabeth blijkt een getroebleerd bestaan te hebben gehad en Ellis niet. Lesgever is wel erg stellig met zijn verklaring dat dit komt omdat Elisabeth steeds weer het verhaal van het kampverleden te horen kreeg, en Ellis tot haar 52ste van niets wist. Hij denkt ook hele dialogen van bijna zeventig jaar geleden te kunnen reconstrueren. Bovendien balanceert hij soms op het randje van sentimentaliteit, terwijl zijn verhaal op zichzelf al genoeg emotie heeft.

De uitgever kiept ver over de rand met het boekomslag: twee vrouwen van de rug af gezien, de een leunend op de schouder van de ander, hun haren keurig opgestoken. Hun gestreepte gevangenispakken hebben kanten kraagjes. Door de tralies valt het licht wondermooi op hun hoofden. Voor dit soort plaatjes lijkt het woord 'holokitsch' uitgevonden.

E.P. 'Mom' Wellenstein: Nummers die een ziel hebben. Persoonlijke ervaringen in Kamp Amersfoort, een concentratiekamp in Nederland. Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam; 208 blz. euro17,50

David Smalhout: Daarheen en weer terug. Van Oorschot, Amsterdam; 176 blz. euro 14,90

Lex Lesgever: Ellis en Elisabeth. Dochters van Theresienstadt. Een waargebeurd verhaal. Meulenhoff Boekerij, Amsterdam; 228 blz. euro 17,95

Meer WO-II boeken
Barbara Beuys: Leven met de vijand, Amsterdam onder Duitse bezetting 1940-1945 Cossee euro 24,90

Duitse historica vertelt de geschiedenis van de bezetting van de hoofdstad door de nazi's aan de hand van de verhalen van verzetshelden, collaborateurs en wegkijkers. Zij beschrijft hoe de sfeer gaandeweg dramatisch veranderde.

Melissa Müller: Anne Frank. De biografie Bert Bakker euro 29,95

Herziene uitgave van de in 1998 verschenen biografie van Anne Frank. Müller voegt informatie toe die sindsdien boven tafel is gekomen: brieven van Otto Frank en nieuwe gegevens over de arrestatie van de familie en de vreselijke gevolgen.

Chris van Esterik: Verborgen vuur. Wim Tensen, verzetsstrijder en bruggenbouwer Boom euro 19,90

Van Esterik beschrijft het leven van verzetsman Wim Tensen, en gaat in op kwesties als de controverse over het herdenken op 4 mei, in de jaren tachtig, en de omstreden vrijlating van de laatste Duitse oorlogsmisdadigers in Nederlandse gevangenschap in 1989.

Lotte Bergen: Albert Konrad Gemmeker. Commandant van Westerbork Aspekt euro 18,95

Gemmeker heeft altijd ontkent dat hij wist wat de Joden te wachten stond, die vanuit Westerbork werden afgevoerd naar de vernietigingskampen. Volgens Lotte Bergen is dat onwaarschijnlijk.

Bert Bukman: Anton.Mussert en de NSB: opkomst en ondergang van een populist. Meulenhoff euro 19,95

Geromantiseerde biografie van oprichter van de NSB.

Maarten Frankenhuis: Overleven in de dierentuin 2010 Uitgevers euro 19,50

De voormalig directeur beschrijft hoe Artis en andere dierentuinen de oorlog doorkwamen. Hij onthult hoe hooizolders, volières en de apenrots van Artis een schuilplaats boden aan ondergedoken Joden en verzetsmensen. Het personeel reisde stad en land af om voedsel te vergaren voor de dieren. Alles werd geaccepteerd, zo aten de leeuwen stokvis.

Paul Arnoldussen: Poes in verdrukking en verzet 1940-1945 De Poezenkrant euro 14,90

Poezen werden ingezet als rattenvangers, en verdienden zo voedselbonnen. Maar ze werden ook zelf gegeten. Beroemde oorlogspoezen als Tom Poes en de katten van Anne Frank komen langs.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden