Interview

Moet elke dictator de gevangenis vrezen?

De Syrische president Bashar al-Assad kon vijf jaar geleden, in december 2010, nog gewoon met zijn vrouw Asma winkelen in Parijs. Nu doet de de Franse overheid onderzoek naar zijn misdaden.Beeld afp

Misdadige wereldleiders kunnen zich niet meer aan het recht onttrekken. Die hoopgevende stelling verdedigt emeritus hoogleraar internationaal recht Willem van Genugten.

Het is misschien een verrassende conclusie op het moment dat de oorlog rond Syrië door buitenlandse militaire inmenging verder escaleert, maar volgens emeritus hoogleraar internationaal recht Willem van Genugten is de wereld bezig met een beschavingsoffensief. Die stelling verkondigde hij bij zijn afscheidsrede aan de Universiteit van Tilburg eerder deze maand. "Dat zeg ik om de moed erin te houden, maar ook om ondanks de ellende van het moment de grote lijn te blijven zien."

Waar put u die hoop uit?
"Wat mij bijvoorbeeld hoop geeft, is dat staatshoofden en regeringsleiders die ernstige misdaden hebben gepleegd steeds vaker berecht worden. De Liberiaanse president Charles Taylor, de Guatemalteekse dictator Rios Montt, en de Serviërs Radovan Karadzic en Slobodan Milosevic hebben zich allemaal moeten verantwoorden. Toen zij hun misdaden begingen dachten ze vanwege hun hoge positie met alles weg te komen."

Maar veel landen proberen internationale strafvervolging ook te frustreren en bevriende dictators uit de wind te houden.
"Zodra het juridische net zich sluit zie je weer een tegenreactie. President Omar al-Bashir van Soedan wordt door het Internationaal Strafhof gezocht. Toen hij onlangs Zuid-Afrika bezocht, liet president Jacob Zuma hem buiten de rechterlijke macht om het land uitreizen. Het Strafhof moest de Keniaanse president Uhuru Kenyatta ontslaan van rechtsvervolging voor grootschalig geweld rond de verkiezingen, omdat er in Kenia zelf te weinig medewerking was. Toen kon de aanklager de zaak niet rond krijgen. Maar ook dit moet je in historisch perspectief zien. Enkele tientallen jaren geleden zou men in zulke gevallen niet eens aan het internationaal recht en strafvervolging gedacht hebben."

Bij vredesplannen voor Syrië wordt vaak gesproken over een overgangsregering, waarna Assad in ballingschap kan. Dan ontloopt hij in een Russische datsja zijn straf. Kan zoiets nog wel?
"Soms moet je het kleinere kwaad accepteren, om het grotere kwaad te adresseren. Maar wie ben ik om daar een definitief oordeel over te geven? Je zou Assad nu bij een politiek akkoord kunnen ontzien, maar dat ontneemt de nabestaanden van zijn slachtoffers niet het recht later toch nog een poging te wagen hem ergens vervolgd te krijgen.

"In Zuid-Afrika hebben Nelson Mandela en Desmond Tutu het goed aangepakt. Misdadigers uit de apartheidstijd konden voor een waarheidscommissie publiekelijk hun verhaal doen, in ruil voor amnestie of strafvermindering. Mandela en Tutu hadden, anders dan ik, als slachtoffers recht van spreken om op die manier aan verzoening te werken."

Al-Assad met zijn vrouw Asma in Parijs in 2010.Beeld afp

Maar buitenstaanders moeten toch een standpunt innemen? Al is het maar om tot één Europees diplomatiek standpunt te komen. Nu stelt Frankrijk een onderzoek in naar de misdrijven van Assad, terwijl Duitsland hem als onderdeel van een transitieregering ziet.
"Ik wil me niet vanuit mijn leunstoel voor een van die twee standpunten uitspreken. Laat ik erover zeggen dat er in het internationale recht twee visies zijn. Het Internationaal Strafhof zegt dat het ook zittende leiders kan aanpakken, terwijl het Internationaal Gerechtshof van mening is dat leiders in functie nog onaantastbaar zijn. Die laatste redenering gaat ervan uit dat je de diplomatie niet in de weg moet staan en gerechtigheid ook aan de loop van de geschiedenis kunt overlaten.

"Die roep om gerechtigheid is op de langere termijn steeds moeilijker te negeren. Het regionale mensenrechtenhof van Centraal- en Zuid-Amerikaanse Staten heeft geoordeeld dat latere regeringen amnestieregelingen voor misdadigers uit militaire dictaturen terug mogen draaien. Zo is de Argentijnse oud-legerleider Jorge Videla toch aangepakt."

Dus wat er nu bij onderhandelingen ook beloofd zou worden aan Assad, hij kan niet gerust zijn op een vredige oude dag in het buitenland?
"Dat denk ik inderdaad. Mocht hij in Rusland belanden, dan kan daar altijd iets veranderen. Misschien wil een opvolger van president Poetin schoon schip maken en is een berechting van Assad een manier om dat te bereiken.

"Neem de vroegere president van het Afrikaanse Tsjaad, Hissène Habré. Hij had in eigen land grove misdaden gepleegd, maar kreeg daarna asiel in Senegal. Veel van zijn slachtoffers verblijven als vluchteling in België. De Belgische regering stapte vervolgens naar het Internationaal Gerechtshof met de eis dat Senegal Habré zou uitleveren of zelf zou berechten. Uiteindelijk heeft Senegal voor die laatste optie gekozen. Als ze het niet serieus aanpakken kan België alsnog uitlevering eisen."

Toch is er veel kritiek op het internationale recht en het functioneren van de Verenigde Naties. Dankzij het vetorecht kon Rusland Assad meermalen uit de wind houden.
"Syrië is een zwarte bladzijde in het internationale recht, net zoals Somalië, Rwanda en Srebrenica dat eerder waren. Rusland heeft resoluties over eerlijke verkiezingen en de uitlevering van Assad aan het Internationaal Strafhof geblokkeerd.

De Liberiaanse ex-president Charles Taylor werd veroordeeld tot 50 jaar. Hij moet zijn straf uitzitten in Groot-Brittannië.Beeld reuters

"Maar het is een lastige situatie. Rusland heeft een bittere nasmaak overgehouden aan zijn steun in 2011 voor een VN-resolutie om Libische burgers te beschermen. In de tekst stond niets over het omverwerpen van het regime van president Kadafi, maar zo heeft het Westen het wel uitgevoerd.

"Nu willen de Amerikanen niet zonder brede steun ingrijpen in Syrië, en betwijfelen de Russen of het vertrek van Assad vrede brengt. Daar hebben ze misschien wel een punt. Het is ook niet zo dat wij een goed antwoord hebben op de problemen in Syrië."

Voormalig secretaris-generaal van de VN Kofi Annan bedacht dat de internationale gemeenschap burgers moet beschermen tegen grove misdrijven. Verliest dat idee aan kracht door niet in te grijpen in Syrië?
"Volgens het idee dat de internationale gemeenschap een verantwoordelijkheid heeft, mag er alleen met geweld worden ingegrepen via de Veiligheidsraad. Het vetorecht is dan inderdaad een zwakte van het internationale systeem. Voorstellen om dat te hervormen zijn niet haalbaar. De vijf permanente leden zullen hun vetorecht nooit opgeven. Dat geldt niet alleen voor Rusland. Frankrijk ontleent zijn status in de wereld voor een belangrijk deel aan zijn positie in de Veiligheidsraad.

"Er zit eigenlijk een inherente botsing in het handvest van de VN. Aan de ene kant is het een veiligheidssysteem dat regelt hoe staten en grootmachten met elkaar omgaan, en aan de andere kant staat in de tekst dat de VN mensenrechten moet promoten.

"Je zou dus kunnen zeggen dat bij grove schendingen van de mensenrechten het ook in de geest van het VN-handvest is om buiten de Veiligheidsraad op te treden. Dat is ook het idee van nood breekt wet. In extreme situaties is het toegestaan in te grijpen zonder een volkenrechtelijk mandaat. Ik denk dat dat in het geval van Syrië aan de orde is en dat het op dit moment vooral een politieke en militaire vraag is of dat gewenst is.

"Bij kritiek op de VN moeten we in het achterhoofd houden dat de organisatie er pas bij wordt geroepen als het al flink mis is. Dan kun je soms niet veel meer doen. Daarnaast moeten we naar de successen kijken. Zo krijgt de missie op Cyprus weinig aandacht, maar de blauwhelmen op de grens tussen het Griekse en Turkse deel dragen echt bij aan de stabiliteit.

Ex-dictator Ríos Montt werd berecht voor genocide in Guatemala. Hij zit wegens dementie op dit moment geen straf uit.Beeld reuters

"Vergeet daarnaast niet dat het juist de VN is die veel doet voor de opvang van Syrische vluchtelingen in de regio. Allerlei VN-organen, zoals vluchtelingenorganisatie UNHCR en kinderorganisatie Unicef, doen goed werk. De UNHCR en het Wereldvoedselprogramma kunnen nog veel meer hulp bieden rondom Syrië, maar om dat mogelijk te maken moeten landen ook voldoende geld doneren."

Het internationale recht kent zijn oorsprong voor een groot deel in het Westen. Hoe duurzaam is het beschavingsoffensief, nu ook andere landen opkomen? De nieuwe grootmacht China is een autoritair regime.
"Veel ideeën waar de mensenrechten op gebaseerd zijn, komen terug in alle wereldgodsdiensten en culturen. Het Westen hecht traditioneel meer aan individuele vrijheidsrechten als vrijheid van meningsuiting, maar China claimt terecht dat het honderden miljoenen inwoners uit de armoede heeft gehaald. Ik denk dat Peking op den duur ook de roep om meer vrijheid van zijn bevolking niet kan tegenhouden. Dat levert dan weer een tegenreactie op van de overheid, maar de afgelopen decennia is de vrijheid in China toch gegroeid.

"We moeten ons soms ook afvragen of wij in het Westen de absolute maatstaf bezitten die we wereldwijd moeten opdringen. Wij hechten veel waarde aan een verregaande vrijheid van meningsuiting, maar die kan ook maatschappelijke schade aanrichten. Denk maar aan sommige uitspraken van Geert Wilders.

"Aan de andere kant verandert er in Azië, Afrika en Latijns-Amerika veel ten goede. Zuid-Amerika werd in de jaren zeventig grotendeels geregeerd door militaire dictaturen. Het was toen gebruikelijk om politieke tegenstanders te doden. Nu hebben die landen functionerende juridische systemen en zijn ze aangesloten bij het Internationaal Strafhof.

"Ik denk overigens dat de rechtszaak over Wilders 'minder-Marokkanen'-uitspraak wel eens kan leiden tot een lichte aanscherping van de vrijheid van meningsuiting hier. In die zin groeien we wereldwijd eerder naar elkaar toe dan dat het Westen een uitzonderingspositie inneemt."

Willem van Genugten

Willem van Genugten (1950) werkte tot zijn emeritaat aan het begin van deze maand als hoogleraar internationaal recht aan de Universiteit van Tilburg. Hij studeerde rechten en filosofie. Hij promoveerde aan de Universiteit Nijmegen waar hij in 1991 hoogleraar rechten van de mens werd.

Hij publiceert over een breed scala aan onderwerpen, zoals de relatie tussen mensenrechten en multinationals, humanitaire interventies, en de rechten van inheemse volkeren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden