Moet een burgemeester met een openbaar ambt de criminaliteit bestrijden?

Burgemeester Jos Wienen van Haarlem spreekt tijdens een demonstratie als steunbetuiging voor de bedreigingen aan zijn adres. Beeld ANP

Het was een opmerkelijke boodschap van de ene burgemeester van Haarlem aan de andere. Bernt Schneiders (bedreigd burgemeester tot 2016) wenste gisteren in Trouw zijn ondergedoken opvolger Jos Wienen natuurlijk alle sterkte toe. Maar hij zei ook: máák je niet tot schietschijf. Dat impliceert dat burgemeesters door hun handelen de bedreigingen over zichzelf kunnen afroepen.

Daarmee zei Scheiders nadrukkelijk niet dat Wienen zich heeft gebrand en daarom maar op de blaren moet zitten. Maar het kan volgens hem geen kwaad te evalueren hoe het komt dat verschillende burgemeesters afgelopen jaar moesten onderduiken en zwaarbewapende politieagenten de gemeentehuizen beschermen.

De Rijksuniversiteit Groningen onderzocht vorig jaar hoe groot het probleem van de bedreigde burgemeester nu eigenlijk is. Er is in Nederland nog geen sprake van Italiaanse toestanden, toch zegt 24 procent van de ondervraagde burgemeesters bedreigd te zijn, vooral die uit de grotere steden en in Noord-Brabant en Limburg. Die twee provincies verrassen niet, omdat 40 procent van de bedreigingen verband houden met de drugshandel. Onderduiken was er tijdens het schrijven van dat rapport nog amper bij, wel noteren de onderzoekers één burgemeester die een speciaal geprepareerde ‘saferoom’ in zijn huis heeft gekregen waar hij en zijn gezin in geval van nood zich kunnen terugtrekken.

Drugshandel

Hand in hand met de bedreigingen is een forse toename van de drugsfabricage te zien waarbij de wietkwekerijen en xtc-labs steeds vaker tussen burgers worden ondergebracht. Ook het afval wordt in de bebouwde kom geparkeerd en aangestoken. Anders gezegd: dat gebeurt allemaal op het erf van de burgemeester.

Die bestuurder is tegelijkertijd van gedaante veranderd. Tien jaar geleden was de burgemeester de ‘koning van de gemeente’: een wat afstandelijke man of vrouw die weliswaar in de zogeheten ‘driehoek’ overleg had met politie en justitie, maar het vuile werk was voor hén. Tegenwoordig hangt de burgemeester graag zijn colbertje over de stoel en stroopt zelf zijn mouwen op. Misschien wel onder invloed van het populisme praat hij niet langer met meel in de mond, maar zegt hij waar het op staat en grijpt eigenhandig in.

Krachtpatsers 

Die nieuwe rol werd afgelopen jaren zichtbaar toen burgemeesters wel erg snel overgingen tot het uitdelen van gebiedsverboden voor criminele asielzoekers en demonstratieverboden voor protesten van allerlei kleur, met als argument dat de openbare orde in het geding was. Op de kritiek van juristen dat zij dat middel veel te snel inzetten, reageerde burgemeester Jos Heijmans van Weert geïrriteerd met de tekst: ‘Of het juridisch kan, interesseert me niet. Het is nódig’. Waarop de Groningse hoogleraar rechtswetenschappen Jan Brouwers weer opmerkte dat krachtpatsers als Heijmans zich meten met de president van Gambia. Die hield zich ook niet aan de wet.

Wet Damocles

Schneiders, die niet alleen burgemeester van Haarlem was maar ook voorzitter van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters, breidt de kritiek op de krachtpatseraanpak nu uit naar de strijd tegen drugscriminaliteit. Als justitie de drugshandel aanpakt, kan het maanden of jaren duren voordat er resultaat is. Een burgemeester kan per direct onder bestuursdwang een pand sluiten met een beroep op wat de 'Wet Damocles' is gaan heten. Hoewel de schuld nog niet vaststaat, deelt de burgemeester zo al de eerste straf uit. Maar moet hij zich daarvoor lenen?

Afgezien van de vraag of dat rechtsstatelijk in orde is, is het inhoudelijk de vraag of hij vanuit zijn functie taken van politie en justitie moet willen overnemen. Een burgemeester heeft een zeer openbaar ambt met als kerntaak de relatie met zijn burgers. Door zich als crimefighter te profileren, ziet hij zich gedwongen zich in een ‘saferoom’ terug te trekken en kan hij zijn openbare functie niet langer uitoefenen. Daarmee wordt hij uitgeschakeld door het zwaard van zijn eigen Wet Damocles.

Lees ook: De burgemeester moet een boegbeeld zijn, geen schietschijf 

Bernt Schneiders, de vorige burgemeester van Haarlem, heeft een tip aan zijn opvolger Jos Wienen: laat de zware misdaad aan justitie over.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden