Moet de kerk zich uitspreken over maatschappelijke thema's?

Paus Franciscus (l.) en de Palestijnse president Abbas in Bethlehem. Ze zijn beiden 'kinderen van Abraham'. Beeld epa

Wanneer moet de kerk zich uitspreken over maatschappelijke ontwikkelingen als discriminatie of het vluchtelingenprobleem? En hoe dan? Een analyse van twee godgeleerden.

Bas van der Graaf: 'Vroeger was de toon te veel dat we het beter wisten'
Na de Tweede Wereldoorlog leefde er bij de Nederlandse Hervormde Kerk een sterk verlangen om zich uit te spreken over maatschappelijke thema's, zoals kernwapens of rassendiscriminatie. Dat gebeurde in herderlijke schrijvens en synodale rapporten.

Als ik ze bekijk - ik heb er een plank vol van - bekruipt me het gevoel dat de kerk zijn hand overspeelde. Het lukte niet om met één mond te spreken, die rapporten waren vaak de neerslag van verdeeldheid die optrad bij interne discussies.

Het kan ook anders. Ik lees op het ogenblik de dagboeken van de theoloog Miskotte (1894-1976). Wat hij in de jaren dertig vanuit bijbels perspectief zegt over nationaal-socialisme en communisme was soms bijna profetisch. Hij is een echte exegeet, hij bedrijft geen partijpolitiek.

Lezing van Miskotte stemt je tegelijk ook nuchter. Ook nu spelen thema's als racisme en nationalisme. Maar onze tijd is zo anders. De democratie is veel dieper geworteld. De democratie in de Weimarrepubliek stelde weinig voor, daardoor kreeg Hitler zijn kans.

Ook in Nederland waren mensen toen minder negatief over dictatuur dan nu. Dat proef je zelfs in de biografie van oud-premier Joop den Uyl. Ten slotte was er een vreselijke crisis en de democratie vond geen goede antwoorden. Actuele thema's roepen soms associaties op met het verleden, maar je moet ook beseffen dat onze tijd verschilt. En dan hoef je niet meteen bij een verkiezingsuitslag te vrezen dat de geschiedenis zich gaat herhalen.

De eerste brief van Petrus is interessant voor de vraag hoe de kerk zich moet uiten over politiek en samenleving. De brief is gericht aan gelovigen in Klein-Azië, die lijden onder vervolging. De Romeinse keizers hadden zichzelf de status van een godheid aangemeten. Toch roept Petrus niet op tot opstand. De mensen moeten hun ideeën uitdragen met hun leefstijl.

De kerk moet bescheiden maar ook vrijmoedig haar mening geven. Over antisemitisme, vluchtelingen en vreemdelingen heeft het Evangelie iets te melden. Bescheidenheid is gepast, want anderen houden zich vanuit andere inspiratiebronnen ook met die vraagstukken bezig, en dat met grote kennis en passie. Toch blijft de Amsterdamse vluchtkerk een voorbeeld van een onderwerp dat door de kerk op de agenda is geplaatst. Ook over economische verhoudingen valt wel wat te zeggen vanuit bijbels perspectief.

Vroeger was de toon te veel dat we het beter wisten. Het is interessanter vanuit de Bijbel af en toe lijnen naar het heden te trekken. Dat is denk ik vruchtbaarder dan een afgeronde visie, zoals vroeger in die synodale rapporten.

Paus Franciscus blijft fascineren. Hij is diep geworteld in de kerk maar doet toch flinke uitspraken en altijd over onderwerpen die het hart van het Evangelie raken, zoals de zwakken en de armen. Hij is authentiek. Met zijn sobere leefstijl geeft hij het goede voorbeeld. Het lukt hem om in de geest van Petrus het 'goede leven te leiden'.

Over de profetische taak van de kerk moeten we bescheiden zijn. Profetisch spreken is niet maakbaar. Je zult geduldig moeten wachten op de juiste persoon die op het goede moment de juiste dingen zegt. Spreken namens God is schaars. Miskotte had soms die gave.

Bas van der Graaf is predikant in Amsterdam.

'Profetisch spreken is niet maakbaar. Je zult geduldig moeten wachten op de juiste persoon die op het goede moment de juiste dingen zegt.' Beeld Bas van der Graaf

Gerard de Korte: 'Bereik je meer met harde uitspraken of stille diplomatie?'
Het spreken van de kerk in ons land is veranderd. In de tijd van verzuiling en emancipatie van het katholieke volksdeel wilden de bisschoppen de gelovigen bij elkaar houden. Ze wilden daarom dat ze op de katholieke partij stemden.

Dat speelde nog in 1954, toen de bisschoppen in een mandement katholieken verboden om lid te worden van de vakbond NVV en van de Vara, omdat die socialistisch waren. Het mandement ontraadde het lidmaatschap van de PvdA, maar verbood dat niet, misschien omdat de PvdA niet uitgesproken socialistisch was en omdat er nogal wat katholieken lid van die partij waren. Eerder, in 1935, verboden de bisschoppen katholieken om lid te worden van de NSB.

Later hielden ze op met partijpolitiek. Ze begrepen dat het katholieke sociale denken verschillend kon worden geïnterpreteerd en ook binnen niet-katholieke partijen tot zijn recht kon komen. Het socialisme bijvoorbeeld benadrukt evenzeer het belang van het gemeenschapsdenken. We houden contact met verschillende politieke partijen. In morele kwesties zijn we het vaak eens met de ChristenUnie, maar daarin ontmoeten we ook begrip bij de SP.

De kerk stelt nog wel maatschappelijke thema's aan de orde, bijvoorbeeld in de jaarlijkse vastenbrief. Als referent voor Kerk en Samenleving heb ik kritische uitspraken gedaan over Geert Wilders. Maar ik ben ook tegen het demoniseren van Wilders. Je moet niemand uitsluiten, je moet in gesprek blijven.

In een democratie, met een parlement en een vrije pers, moet je als kerk terughoudend zijn met profetisch spreken. Maatschappelijke problemen zijn vaak ook erg complex. We zullen als kerk daarom niet gauw stellige antwoorden geven, wel proberen de juiste vragen te stellen. We hebben onze eigen noties, waarmee we anderen behulpzaam kunnen zijn. Centraal daarin staat het idee van de bonum commune, het algemeen welzijn, de goede samenleving. Op microniveau betekent dat naastenliefde, op macroniveau sociale gerechtigheid.

We spreken vaak via de Raad van Kerken, dat is effectiever. Het kan mensen bemoedigen. De Raad van Kerken benadrukte bijvoorbeeld dat iedereen die op Nederlands grondgebied verblijft, recht heeft op een waardig leven. Mensen pikten dat op met initiatieven voor vreemdelingen en asielzoekers. Op dit moment krijg ik veel mails van mensen die willen dat Nederland gemakkelijker Syrische christenen opneemt.

In een dictatuur is profetisch spreken door de kerk belangrijk. Er is wel een dilemma, waarmee bereik je het meest, met harde uitspraken of met stille diplomatie? De meningen over paus Pius XII in de Tweede Wereldoorlog blijven verdeeld. Aartsbisschop De Jong keerde zich tegen het nazisme in een boodschap die in alle katholieke kerken is voorgelezen. De Duitsers reageerden met de arrestatie van katholieken met een Joodse achtergrond, onder wie Edith Stein.

Professor Harry Kuitert waarschuwde in de jaren tachtig in de discussie over kruisraketten ervoor niet God voor je politieke kar te spannen. Eerder deed Karl Barth hetzelfde, naar aanleiding van de Eerste Wereldoorlog, toen Duitse en Franse theologen meenden zeker te weten aan welke kant God stond.

Op zijn recente reis naar het Midden-Oosten trof Paus Franciscus de juiste toon, met zijn uitnodiging aan Netanjahoe en Abbas om samen in het Vaticaan te bidden. Sterk was dat hij zijn boodschap bracht in religieuze termen, zoals: kinderen van Abraham mogen elkaar niet naar het leven staan. Hij wist natuurlijk ook wel dat ze zijn uitnodiging moeilijk konden weigeren.

Gerard de Korte is bisschop van het bisdom Groningen en Leeuwarden.

'Professor Harry Kuitert waarschuwde in de jaren tachtig in de discussie over kruisraketten ervoor niet God voor je politieke kar te spannen.' Beeld Gerard de Korte
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden