Moeizaam proces tegen DDR-politici volgens wetten van Bondsrepubliek

BERLIJN - Hoe serieus de DDR-burgers het Polit-bureau namen toen het Oostblokland al bijna gestorven was, blijkt uit een volkswijsheid die gisteren opdook bij het begin van het proces tegen zes leden van dit hoogste DDR-partijorgaan: “Voor het begin van iedere zitting van het Polit-bureau geldt het volgende protokol: 1. De leden worden binnen gedragen. 2. De gehoorapparaten worden gemeenschappelijk ingesteld. 3. Gemeenschappelijk zingt men het strijdlied 'Wij zijn de jonge garde'.”

Dat het niet eenvoudig is mannen te veroordelen die de honderd dicht zijn genaderd, bleek uit eerdere processen tegen de DDR-machthebbers Honecker en Mielke. Beiden mochten na een lange reeks zittingen thuis in vrijheid sterven. Honecker overleed inmiddels aan leverkanker, de dementerende Mielke sloot zichzelf op in zijn tweekamerflatje in Oost-Berlijn.

Vier van de zes mannen die gisteren voor de 27ste Berlijnse strafkamer moesten verschijnen, zijn nog lang geen honderd. Egon Krenz, zes weken lang Honeckers opvolger, is pas 58. Dat maakt dit het eerste grote proces tegen DDR-machthebbers dat kans maakt afgerond te worden. Al is het hier ook ongewis of de verdachten achter de tralies belanden. Het is de vraag of ze schuldig waren aan de aanklacht: doodslag en poging tot doodslag. De officier van justitie doelt hiermee op het bevel om vluchtende DDR-burgers aan de grens dood te schieten. Het plaatsen van landmijnen wordt als een poging tot doodslag gezien. Maar het is uiterst ongewis of een veroordeling van deze mannen juridisch haalbaar is omdat ze slechts passief verantwoordelijk waren: ze keken toe en grepen niet in.

Ook bij dit proces zal de centrale vraag zijn of DDR-politici, die in eigen land niets deden wat strafbaar was, wel aan de wetten van de Bondsrepubliek mogen worden getoetst. Hierover buigt zich al maanden het constitutioneel hof op verzoek van Heinrich Kessler, voormalig lid van de nationale defensieraad van de DDR, die in het Honeckerproces tot zeven jaar cel werd veroordeeld. Als de rechters in Karlsruhe oordelen dat Kessler ten onrechte is gestraft omdat het Duitse recht niet op hem van toepassing was toen hij in de DDR actief was, gaat ook het proces tegen Krenz en de vijf anderen als een nachtkaars uit. En het is niet ondenkbaar dat dit gebeurt omdat het constitutioneel hof al eerder besloot dat DDR-spionnen die in de DDR werkten, niets strafbaars deden volgens het recht van dat land.

Vertragen

Maar de advocaten van de zes probeerden het proces gisteren eerst te vertragen. Ze wilden een wraking van de rechter, Hansgeorg Braütigam die als rechter van het Honeckerproces al ongeschikt werd bevonden, nadat hij Honecker in diens cel had opgezocht om hem om een handtekening te vragen voor zijn zoon. Braütigam gaat graag de geschiedenis als rechter die alle DDR-bonzen achter de tralies bracht. Tot nu toe echter zonder succes. Hij wil iets te graag en dat kan hem ook nu weer de kop kosten.

Intussen deden Egon Krenz, Erich Mückenberger, Horst Dohlus, Harry Tisch, Günter Schabowski, Kurt Hager en Günther Kleiber gisteren hun uiterste best om de stemming naar hun hand te zetten. Krenz legde de lezers van de voormalige partijkrant 'Neues Deutschland' al weken uit dat het hier om een politiek proces gaat en dat het proces alleen een nawee van de Koude Oorlog is. Krenz maakte weliswaar een bliksemcarrière in de DDR-partij en werd altijd Honeckers kroonprins genoemd maar was tegelijk de man die mede de val van Honecker en de val van de Muur in gang heeft gezet. De 85-jarige Erich Mückenberger zat in de nazitijd in een concentratiekamp omdat hij actief was voor de SPD. In de DDR was hij weliswaar lid van het Polit-bureau maar hij heeft daar geen heldendaden op zijn naam staan. Zijn invloed was nihil. De zeventigjarige Horst Dohlus was een goede vriend van Erich Honecker maar toch in het Polit-bureau op de achtergrond. Wel wordt hij medeverantwoordelijk geacht voor het vervalsen van de gemeenteraadsverkiezingen in het voorjaar van 1989. De 68-jarige Harry Tisch stond als enige van de zes al eerder voor het gerecht. In juni 1991 kreeg hij achttien maanden cel omdat hij als baas van de DDR-vakbond zijn vakanties uit de bondskas betaalde. Ook Tisch was eerder meeloper dan voortrekker in de partij. De 66-jarige Günter Schabowski is als vroegere hoofdredacteur van Neues Deutschland beter bekend. Hij was degene die onbedoeld op 9 november 1989 de val van de Muur aankondigde hoewel hij slechts wilde berichten van een zitting van het centrale comité. Schabowski heeft zich als enige van de zes later sterk van de DDR-politiek gedistantieerd.

Kurt Hager (85) maakte zich onsterfelijk als criticus van Gorbatsjows glasnost. Hij hield de DDR-burgers voor: “Zou u de eigen woning nieuw behangen alleen omdat de buurman renoveert?” Hij was in de partij verantwoordelijk voor onderwijs, cultuur en wetenschap en in die functie ontkende hij dat de bewoners van de beide Duitslanden gemeenschappelijke culturele wortels hadden. De 64-jarige Günther Kleiber was de economische expert in het Polit-bureau en als zodanig de woordvoerder van de DDR in het buitenland. Bovendien was hij voorzitter van de Ministerraad.

De zes verdachten kregen de afgelopen week steun in de rug van de voormalige Sowjet-Leider Michael Gortbatsjow die beweert dat de aanklacht tegen de DDR-leiders indruist tegen de destijds gemaakte afspraken. Hij schreef Krenz een bemoedigende brief: “De grens tussen de DDR en de Bondsrepubliek was niet alleen de grens tussen twee UN-lidstaten maar ook de grens tussen twee vijandelijke machtsblokken. Dat heeft het grensregime in sterke mate bepaald.” Bovendien benadrukt Gorbatsjow dat Krenz en anderen hem na de val van Honecker veel steun gegeven hebben bij perestrojka en glasnost. Zodoende hebben ze, volgens de Sowjet-leider in ruste, een militair optreden met ernstige gevolgen voor Duitsland, verhinderd. Tot slot noemt ook Gorbatsjow de aanklacht tegen Krenz een “politieke afrekening en een stap terug in de praktijken van de Koude Oorlog.” De omstreden rechter Hansgeorg Braütigam heeft meermaals duidelijk gemaakt dat hij daar anders over denkt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden