Moeilijke, maar mooie orakeltaal voor de filosofie van de toekomst

Giorgio Agamben: Profanaties. Vertaling: Ype de Boer. Uitgeverij Boom, 112 blz; euro14,90

****

De schrijver

Giorgio Agamben (1942) is een Italiaanse filosoof. Hij volgde lessen bij Martin Heidegger, door wie hij sterk beïnvloed werd. Hij bereikte een groot publiek met zijn werk 'Homo Sacer' (1995), dat ook in Nederlandse vertaling verscheen, en dat uitgroeide tot een reeks van in totaal vijf boeken. 'Profanaties' is een kleine essaybundel, gepubliceerd in 2005. Vandaag verschijnt de Nederlandse vertaling.

Zijn thematiek

Centraal thema in deze bundel is de spanning tussen het profane (het wereldse) en het sacrale (het gewijde). Agamben houdt in het belangrijkste essay een 'lofzang op de profanatie'. Een profanatie was bij de Romeinen het proces van ontheiliging, waarbij een gewijd onderdeel (bijvoorbeeld een voorwerp dat deel uitmaakte van de tempelrite) werd onttrokken aan de religieuze sfeer en weer terecht kwam in de wereldse sfeer, waardoor het opnieuw vrij gebruikt kon worden.

Agamben prijst de profanatie, maar dat heeft niets te maken met anti-religiositeit, of met een pleidooi voor secularisatie. Bij hem krijgen deze begrippen een nieuwe lading. Eigenlijk staat de tegenstelling tussen het profane en het sacrale symbool voor de begripsmatige tegenstellingen die wij in ons denken voortdurend maken, op welk vlak dan ook.

Vaak heeft het maken van talige tegenstellingen (denk bijvoorbeeld aan 'legaal' versus 'illegaal') consequenties in termen van macht en gevestigde orde. Een probleem dat ook Foucault agendeerde, Agamben bespreekt hem in een van de essays.

Agamben wil deze tegenstellingen ontmantelen. Dit kan volgens hem gebeuren via de filosofie, die daartoe in de leer moet gaan bij het spelende kind.

Het gaat namelijk niet om het bespotten van iets wat heilig is, maar om het vinden van nieuwe bewegingsvrijheid in wat verstard is. Zoals een spelend kind een gebruiksvoorwerp in zijn spel een nieuwe functie kan geven: ernstig, geconcentreerd en toch vrij. Of liever, in Agambens termen: met veronachtzaming van de regels.

Mooiste zin

Het wemelt van mooie beelden en mooie zinnen. 'Balspelen herhalen de strijd van de goden om het bezit van de zon.' Ik noem maar wat.

De hoofdstukjes zijn ook afzonderlijk van elkaar te lezen, als essays vol verrassende associaties en aforismen. Het mooiste is wat mij betreft 'Magie en geluk', waarin Agamben stelt dat geluk afhankelijk is van de vraag of je gelooft dat je tot magie in staat bent. In zijn woorden: 'Alleen de betoverde kan 'ik' zeggen met een glimlach, en waarlijk verdiend is alleen het geluk waarvan we niet zouden dromen het te verdienen.'

Onbegrijpelijkste zin

Agamben kent minstens twee vormen van onbegrijpelijkheid. Er is de onbegrijpelijkheid die voortkomt uit het gestapelde gebruik van abstracte termen als 'de objectiveringsprocessen van subjectivering'. En er is een onbegrijpelijkheid die meer in het redeneren zelf zit. Liever gezegd: het gebrek aan redeneren, de bewijsvoering ontbreekt vaak geheel. Soms krab je je achter de oren - waar komt deze bewering nou weer vandaan?

Reden om dit boek niet te lezen

Wie vindt dat filosofie altijd enkel de zaken zou moeten verhelderen, kan Agamben beter overslaan. In eerste instantie voldoet hij namelijk niet aan deze eis; hij lijkt te mystificeren - zoals een kunstenaar of romanschrijver dat kan doen. Pas bij nadere beschouwing kan zijn werk 'nuttig' of verhelderend worden. Daar is wel geduld en studie voor nodig. Om zijn werk echt te kunnen waarderen, zou je eigenlijk kennis van de Italiaanse kunst en cultuur moeten hebben, waar hij veel aan refereert.

Reden om dit boek wel te lezen

Agamben spreekt als een orakel; hij brengt zijn opvattingen als evidenties, de logica is soms niet te volgen, de bron vaak onherleidbaar en toch klinkt het als waarheid en smaakt het naar meer. Flarden blijven hangen en nestelen zich in je geheugen. De manier waarop hij begrippen kantelt en herdefinieert voelt als verrijking. Zonder dat je precies kunt navertellen wat je gelezen hebt. Vertaler Ype de Boer benoemt deze verwarrende leeservaring ook in zijn uitstekende nawoord en noten. Hij schrijft dat Agamben de basis wil leggen voor de filosofie van de toekomst, die de 'kapitalistische cultus' zal afbreken waarin wij onszelf gevangen houden. Dat kan de volgende generatie pas voltrekken, volgens Agamben. Misschien kan ook de volgende generatie hem pas begrijpen.

Trouw tipt filosofie

1. Profanaties Giorgio Agamben

2. Mijn ego en ik Sabine Wassenberg

3 De ziel van de marionet John Gray

4. In stilte Jan-Hendrik Bakker

5. Op zoek naar ons Ronald van Raak

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden