Moedig voorwaarts dus met de dialoog

'Democratie lijkt momenteel de minst slechte van politieke systemen maar de meest slechte in letteren en kunsten, in theologisch en filosofisch denken.'

door Antoine Bodar

'Niemand kan God als Vader hebben als hij de Kerk niet als moeder heeft.' Uitspraak van Cyprianus, bisschop van Carthago in de derde eeuw. Maar menigeen in het Westen mist momenteel de Kerk als moeder niet en wil haar gaarne helemaal kwijt. Geloof in God als Vader kan blijven zo God ook meteen moeder is. Maar de Kerk. Wie is de Kerk? Zijn niet alle christenen, hoe onderscheiden van geleding ook, de ene Kerk van God, hoe weinig zichtbaar als gemeenschap, hoe weinig uiterlijk als eenheid ook? Wij zijn de Kerk. De Kerk zijn wij. Daarenboven leert oecumene voorzichtigheid en vraagt oecumene terughoudendheid. En nu midden in het Jubeljaar, waarin de christenen de tweeduizendste geboortedag vieren van Jezus de Christus, verklaart de Kerk van Rome dat alleen zij de volle waarheid van Hem als verlosser van de wereld vertegenwoordigt. Heeft na de verklaring Dominus Jesus dialoog met andere christenen en andersgelovigen nog zin?

Helder spreken komt voort uit radicaliteit. Vaag praten hangt samen met vergelijk. Wie alleen democratisch denkt en dus moet dingen naar de gunst van de meerderheid, is veroordeeld tot verdoezeling van mening en tot schippering omtrent gelijk. Democratie lijkt momenteel de minst slechte van politieke systemen maar de meest slechte in letteren en kunsten, in theologisch en filosofisch denken. Alsof bespiegeling over waarheid bij voorbeeld zich laat beperken tot afzonderlijk opgetelde waarheden dan wel moet leiden tot betrekkelijkheid van elke aanvaarde waarheid. Het even duidelijke als radicale document van het Vaticaan gaat niet in tegen oecumenische en interreligieuze dialoog maar vraagt in tegendeel om dialoog.

Gespreksdeelnemers aan dialoog zijn persoonlijk altijd gelijkwaardig. Geloofswaarheid daarentegen is nimmer gelijkwaardig en nog minder betrekkelijk. Hoe dan in dialoog om te gaan met andere overtuigingen ondanks eigen waarheid die absoluut is? Vooreerst door waardering voor de andere absoluutheid en door bestudering van de andere waarheid. Voorts door bereidheid zich door de andere absolute waarheid te laten overtuigen zonder de eigen absolute waarheid te verloochenen. Dit beduidt dat hoofdzaken en bijzaken van elkaar worden onderscheiden en het eigen gelijk tot de kern wordt herleid. Zo hebben joden en christenen en moslims elkaar reeds lang erkend in de aanbidding van de ene persoonlijke God. Zo zijn christenen zich opnieuw gewaargeworden dat Jezus de Christus jood is in joodse traditie die geen jota of tittel aan de joodse Schrift van Zijn tijd afdoet. Zo wil de Kerk van Rome, gevangen nog in het te louter 'logische' denken van het Westen, elke dag leren van de Kerken van de Orthodoxie aan wie het meer 'mystieke' denken van het Oosten eigen is. Zo hebben katholieken van protestanten geleerd niet alleen de hele Bijbel te lezen maar ook - meer dan voorheen - zich te scharen rond het Woord. Daarenboven leren nog elke dag katholieke predikers van hun protestante vakbroeders wier preektraditie meer is voortgeschreden dan de hunne.

Wie met een dergelijke blik van vertrouwen in dialoog en oecumene niet alleen de samenvatting maar de hele verklaring leest, zich niet laat afschrikken door de grootte van de katholieke Kerk en zich realiseert dat het hier gaat om een mondiaal stuk, bedoeld voor eigen kring, zal eerder het oogmerk van het Vaticaanse schrijven op het spoor komen dan degene die, buiten die kring, slechts nazoekt wat Rome over eigen christelijke richting onder woorden durft te brengen. Alle christelijke groeperingen, die het niet in vrijzinnigheid met boeddhisme of humanisme of New Age op een akkoord gooien, komt het mijns inziens ten goede dat één van haar zich wereldwijd keert tegen onverschilligheid en betrekkelijkheid jegens de uniciteit van Jezus Christus die zij alle belijden als de Zoon van God, het Woord Dat is vlees geworden en de wereld heeft verlost.

Meer dan de helft van Dominus Jesus is aan deze kwestie gewijd. In de rest van het Vaticaanse stuk klinkt allereerst het verlangen door naar hereniging met de Kerken van de Orthodoxie waarmee de Kerk van Rome apostolische opeenvolging van ambtsdragers deelt en de viering van de eucharistie op gelijke wijze beleeft. Dit verlangen gaat meteen ook uit naar de protestanten die deels mogelijk terecht - zoals lutheranen en calvinisten - deels mogelijk minder terecht - zoals anglicanen en oud-katholieken - maar in beide gevallen tot moeders verdriet tegen de Moederkerk hebben geprotesteerd en eertijds zich van haar afgekeerd.

Dit verder strekkende verlangen paart zich aan uitdaging. De katholieke Kerk bepaalt nog eens haar plaats, belijdt dat zij in weerwil van haar zondige leden bij uitnemendheid de door Christus bedoelde Kerk is. Hierin daagt Rome de Reformatie uit die stelligheid van overtuiging te overwegen en eventueel daarnaast de eigen stelligheid van leer te plaatsen. Ook dit behoort tot dialoog. Ook dit behoort tot oecumene. Het gezegde 'liever Turks dan Paaps' is lang niet meer van toepassing. Turken winnen in West-Europa snel het terrein dat Papen verliezen. Moslims nemen toe en katholieken af in het verwende deel van Europa. Of ook de Heidelbergse Catechismus herroepen is, volgens welke de Heilige Mis (de viering van eucharistie) Paapse afgoderij heet, is mij onbekend. Maar ook zonder die herroeping gaat de oecumene van de zijde van katholieken jegens protestanten voort en alleen van harte. Naar het inzicht van alle christenen immers wil Christus dat Zijn Kerk één is in dezelfde Geest waarin Hij één is met de Vader.

Komt de Vaticaanse verklaring niet op een ongepast moment? Niet waar het de leer betreft over de uniciteit van Jezus Christus en de onomkoombare plaats van Zijn Kerk in het heilsgebeuren. Voor het overige komt zo'n document altijd ongelegen. In de vele gebaren uit Rome gedurende dit Jubeljaar kan dit huidige niet ontbreken omwille van de duidelijkheid.

Vervult het stuk mij met vreugde? Het vervult mij met schroom. Ik voel mij verlegen tegenover mijn protestante landgenoten die momenteel veelal duidelijker dan katholieken het christendom in Nederland gestalte geven. Sinds twee jaar woon ik in Rome en besef eens te meer hoe nabij Constantinopel is en hoe ver weg Dordrecht. Protestant denken is zo onkatholiek. Getuigt het niet van een andere cultuur? Naar het uiterlijk alleen. Vóór mijn vertrek naar hier heb ik in het vaderland met regelmaat gesproken voor studenten van rechtzinnig protestante signatuur. Daar ging het nooit over de scheiding in de door ons als één beleefde Kerk, zij het in onderscheiden tongvallen, maar over de binding in de als één bedoelde Kerk: Godsbeleving, Bijbelinspiratie, christelijke verantwoordelijkheid, theologische verdieping in biddende houding.

Een enkele keer kwam zo ook de Romeinse belijdenis ter sprake omtrent haar als de 'meest ware' Kerk. Verontschuldigend haalde ik dan het Tweede Vaticaans Concilie aan, zoals nu gebeurt op elke pagina van Dominus Jesus. Die ruimte werd mij steeds gelaten en belemmerde geenszins het samen bidden in de oecumene van het hart. Ook al is naar katholieke overtuiging de Kerk van Rome het teken van Christus bij uitnemendheid voor de wereld waarin andere christenen meer of minder delen, dit betekent nog helemaal niet dat haar leden persoonlijk daaraan enige pretentie zouden ontlenen. Bescheidenheid in dienstbaarheid is troef in het onontkoombare besef dat andere christenen of andersgelovigen of ongelovigen persoonlijk vaak meer de wijsheid in pacht hebben en dichter bij God leven dan menige individuele Rooms-katholiek. Moedig voorwaarts dus met de dialoog waartoe ook de Vaticaanse verklaring onuitgesproken aan spoort.

Uitwisseling van standpunten nodigt uit tot geloofsverdieping waardoor Rome en Reformatie elkaar meer nog naderen. Met betrekking tot de ene en algemene Kerk gaat het niet om de oecumene van de diplomatie maar om de oecumene van het gebed. Het gebed geschiedt in het hart. Bidden is het hart van de oecumene. En theologie? Theologie streeft naar kennis van God. Zij poogt in katholieke traditie het Christus-geloof van de Kerk te begrijpen. Zij poogt in protestante traditie het Christus-geloof te begrijpen waarbij de Kerk van minder of geen belang is. De Romeinse verklaring blijkt in kringen van de oecumene ontvangen als het document over het begrip van Kerk dat katholieken en protestanten verschillend uitleggen.

De Kerk is de verborgen maar werkelijke gemeenschap van de heiligen en de gerechtvaardigden, schrijft Maarten Luther. Woord en sacrament zijn weliswaar zichtbaar, maar de Kerk zelf blijft altijd onzichtbaar. Geloven en belijden zijn werking van de Geest en daarom niet te zien met het lijfelijke oog. Tegenover een dergelijke opvatting noemt Robert Bellarmin de Kerk zichtbaar en tastbaar als het koninkrijk Frankrijk of de republiek Venetië.

Reformatie en Contrareformatie tegenover elkaar met sporen tot nu toe. Maar de tegenstelling is met het Tweede Vaticaans Concilie niet voorbij. De kerkvergadering belijdt wel dat alle in Christus gedoopten 'in een zekere, zij het niet volkomen gemeenschap met de katholieke Kerk' staan en geeft daarbij toe dat 'elementen of waarden die alle samen de Kerk opbouwen ook voorkomen buiten de zichtbare omheining van de katholieke Kerk'. Toch noemt hetzelfde concilie de Kerk zonder terughoudendheid 'sacrament'.

In de dialoog over de rechtvaardigingsleer, waarvan de gemeenschappelijke verklaring op 31 oktober 1999 in Augsburg is ondertekend, stuit de betiteling van de Kerk als sacrament, als teken en middel tot heil voor de ganse mensheid, om twee redenen op bezwaar bij de lutheranen: Enerzijds komt zo het onderscheid tussen Christus en de Kerk te weinig tot uiting. Anderzijds blijkt zo te weinig dat de Kerk én heilig én zondig is. Rome noemt Christus het sacrament van God (het oersacrament) en de Kerk het sacrament van Christus (het grondsacrament). Hoewel zij weet dat haar leden zondig zijn, kent zij de Kerk tevens als ongerepte bruid van Christus waarvan Maria het beeld is.

,,Uit de zijde van de aan het kruis ontslapen Christus is het bewonderenswaardige sacrament van de gehele Kerk voortgekomen.'' Zo stelt het concilie. Sacrament is teken dat uiterlijk naar innerlijk verwijst en dat innerlijk in uiterlijk gestalte krijgt. Zichtbaar en onzichtbaar. ,,De aardse Kerk (het zichtbare instituut) en de met hemelse gaven bedeelde Kerk (het onzichtbare mystiek lichaam van Christus) zijn niet als twee zaken te beschouwen. Zij vormen daarentegen één enkele complexe werkelijkheid, samengesteld uit een menselijk en een goddelijk element.''

De Kerk is enerzijds goddelijke genade en dus geestelijk en anderzijds menselijk instituut en dus tastbaar. Op vergelijkbare wijze is Christus als God onzichtbaar maar als mens zichtbaar. Hij is Godmens. Zijn goddelijkheid is evenmin los te maken van Zijn menselijkheid als de Kerk is te scheiden in onzichtbaar en zichtbaar. En wat opgaat voor de Kerk, gaat op voor het hart van de Kerk: Christus in de eucharistie - verborgen God in brood, innerlijk het ene uiterlijk het andere, ondeelbaar evenwel zoals elk sacrament en zoals ook elk mens ondeelbaar is - geestelijk en lijfelijk. Eucharistie en Kerk zijn niet van elkaar te scheiden. In de eucharistie wordt de eenheid van de Kerk verzinnebeeld en verwezenlijkt. 'Geeft niet het brood dat wij breken gemeenschap met het lichaam van Christus? Omdat het brood slechts één is, daarom zijn wij allen slechts één lichaam. Want wij allen nemen deel aan het ene brood.'(1 Corinthiërs 10 vers 16-17) Zo wordt leer over de Kerk leer over de eucharistie en omgekeerd. Binnen de oecumene houdt het onderscheiden Kerkbegrip van katholieken en protestanten voorshands af van het gezamenlijk aanzitten aan de ene tafel des Heren zoals ook het onderscheiden eucharistiebegrip afhoudt van het vertoeven in de ene Kerk hoe hoog de beide groepen christenen elkaar ook achten en hoe eensgezind zij zich beide ook stellen onder het woord Gods, de Bijbel.

De Kerk wordt op velerlei wijze voorgesteld. Op het Tweede Vaticaans Concilie wordt zij naast 'mystiek lichaam van Christus' - naar Paulus - ook 'volk Gods' genoemd. Zoals God onder het Oude Verbond Zijn volk trouw is gebleven, zo is Hij dat ook onder het Nieuwe Verbond. Tot het nieuwe volk van God zijn alle mensen geroepen. De betiteling 'volk Gods' kent als voordeel dat het ruimer is dan 'mystiek lichaam'. In het lichaam tellen weliswaar de kleinste ledematen mee in het organische geheel waarvan Christus het hoofd is, maar het geeft als beeld geen plaats aan andere christenen dichterbij en verderaf, aan andersgelovigen en ongelovigen voor wie de Kerk niet minder teken belijdt te zijn dan voor haar leden.

De betiteling 'volk Gods' kent inmiddels als nadeel dat het te wereldlijk wordt beleefd. Het volk en niet God wordt het middelpunt, terwijl volk Gods allereerst verbinding van volk met God betekent. Zonder de verticale verbinding wordt de horizontale alleen menselijk. Zo'n Kerk wordt alleen menselijk bedrijf waar te lang democratisch gekozen medezeggenschap uitblijft. Zo'n Kerk wijst alleen naar zichzelf. Zo'n Kerk is zonder zin. Deze verschuivende beleving van het 'volk Gods' onder katholieken zelf verduistert de Kerk als sacrament en verhoogt de spanning tussen de Kerk universeel en lokaal.

'Tot hoever iemand de Kerk van Christus bemint, voor zover heeft hij de Heilige Geest' (Quantum quisque amat Ecclesiam Christi, tantum habet Spiritum Sanctum). Dit gezegde van Augustinus prijkt in de ramen van het Romeinse priestercollege Santa Maria dell'Anima waar ik woon. De zegswijze laat zich ook omkeren: 'Tot hoever iemand de Heilige Geest bemint, voor zover heeft hij de Kerk van Christus.' In de traditie van het Tweede Vaticaans Concilie geef ik de voorkeur aan de omkering.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden