Moedig en sterk

Hij dacht er niet over om de politiek in te gaan, zei Morgan Tsvangirai vijf jaar geleden. Het was in een wat moeizaam gesprek in het Nederlands Instituut voor Zuid-Afrika (Niza) in Amsterdam. Zijn gebruikelijke ronde had hij gedaan, bezoekjes aan de FNV en andere Nederlandse organisaties. Hij werd vrijwel genegeerd door de pers. Als voorzitter van het Zimbabwaanse Congres van Vakbonden (ZCTU) was hij nog nauwelijks bekend. Het begon pas net een beetje te rommelen in Zimbabwe. President Mugabe zat nog stevig in het zadel en Tsvangirai piekerde er niet over om de machtige veteraan uit te dagen. Althans, dat beweerde hij.

Het gebeurt nu toch, en de hele wereld kijkt met spanning, zorg en vrees toe. De 50-jarige Tsvangirai is de belangrijkste tegenkandidaat van de 78-jarige Mugabe in de presidentsverkiezingen van 9 en 10 maart. Hij heeft al een flinke prijs moeten betalen voor zijn ommezwaai. Er zijn aanslagen op hem gepleegd, hij is verschillende malen gearresteerd en de afgelopen drie jaar zijn 150 van zijn aanhangers vermoord en duizenden gemarteld. Zijn verkiezingsbijeenkomsten worden steevast verstoord door stenengooiende aanhangers van Mugabe.

,,Hij is misschien geen atoomwetenschapper', zegt Richard Cornwell van het Zuid-Afrikaanse Instituut voor Veiligheidsstudies, ,,maar ik bewonder hem om zijn moed en zijn grote psychologische en fysieke kracht.' Dat Tsvangirai ongeschoold is, vindt vooral Mugabe een aardig detail om regelmatig op terug te komen. 'Ignoramus' noemt hij zijn rivaal. ,,Mensen moeten inzien waar ze goed in zijn. Sommigen zijn machinisten, anderen zijn ploegbazen', zei hij minachtend, toen de vakbondsman een bedreiging begon te worden. Tsvangirai, normaal niet de meest gevatte spreker, sneerde daarop: ,,Machinisten weten in elk geval een trein rijdende te houden.'

Het excentrieke van Mugabe mist Tsvangirai volkomen. Hij is een gewone jongen, mollig, vriendelijk en niet te beroerd om jaren na het gesprek in Amsterdam bij een ontmoeting in Zimbabwe te zeggen: 'Hé, ik ken je ergens van'. Dure maatpakken uit Londen of Milaan zijn aan hem niet besteed, hij draagt goedkope overhemden of T-shirts en een leren jack. Hij werd geboren in 1952 in Buhera, in een arme streek van Zimbabwe, als zoon van een metselaar. Doordat Morgan moest helpen het gezin met negen kinderen te onderhouden, kon hij zijn middelbare school niet afmaken, en ging hij werken in een mijn. Al snel werd hij actief in de vakbeweging en bracht het daar in 1988 tot secretaris-generaal van de vakbondskoepel ZCTU.

In die tijd had de vakbond nog nauwe banden met de regeringspartij Zanu-PF, maar naarmate de economie verslechterde en arbeiders het zwaarder kregen, werd de bond kritischer. Het grote keerpunt was 1996, toen Mugabe de belastingen fiks wilde verhogen om de pensioenen van morrende oorlogsveteranen te betalen. Tsvangirai organiseerde twee enorme massastakingen, die Mugabe dwongen zijn belastingverhoging in te trekken. In plaats daarvan beloofde de president de oorlogsveteranen stukken land, waarvoor hij 3000 blanke boerderijen zou confisqueren.

Het was het begin van de crisis die leidde tot de huidige golf van geweld in Zimbabwe. Aangezien Tsvangirai aan de wieg stond van de protesten tegen de bejaarde president, was het logisch dat er steeds grotere druk op hem werd uitgeoefend om de politiek in te gaan. Nadat hij een keer 's avonds laat in zijn kantoor door 'inbrekers' bewusteloos was geslagen, begon de vakbondsleider te twijfelen of hij nog prominenter wilde worden.

Maar in 1999 was het zover, en werd de Movement for Democratic Change (MDC) opgericht, waarvan Tsvangirai partijleider werd. De partij is een samenraapsel van uiteenlopende mensen. Naast zwarte vakbondslieden en ultra-linkse professoren zitten er blanke boeren en rijke zakenlieden in, en zelfs voormalige Selous Scouts (paramilitairen van het blanke bewind dat tot 1980 in toenmalig Rhodesië regeerde).

Voor de paranoïde Mugabe, de held van de guerrillaoorlog tegen het blanke bewind, is het onverteerbaar dat hij nu wordt geconfronteerd met een blank-zwart front. Hij beschuldigt Tsvangirai en diens zwarte partijgenoten er dan ook van marionetten te zijn van de Britten (oud-kolonisatoren) en Rhodies die de macht opnieuw willen overnemen in Zimbabwe. 'Weg met de Britten, weg met de blanken', wordt er gezongen op verkiezingsbijeenkomsten van Mugabe, waar hij Tsvangirai ervan beschuldigt aan het handje van de 'homoseksuele' regering van Tony Blair te lopen. ,,Tsvangirai heeft besloten dat hij blank wil zijn', riep Mugabe onlangs.

Dat Tsvangirai zelf nooit heeft meegevochten in de guerrillaoorlog is eveneens een 'minpunt' waar Mugabe vaak op wijst, gesteund door het leger dat al heeft laten weten geen president te accepteren die geen oud-strijder is. Maar hoewel dit argument op oudere Zimbabwanen misschien nog wel indruk maakt, hebben veel jongeren in de steden er geen boodschap aan. Zij willen een baan en brood op de plank, en hopen dat Tsvangirai daarvoor kan zorgen.

De vraag is of dat zal lukken, mocht Tsvangirai de verkiezingen winnen. Zijn partijprogramma is niet altijd even helder, en vooral over zaken als herverdeling van land en economische koers lopen de meningen binnen de partij ver uiteen. Sociaal-democraat Tsvangirai zelf is bijvoorbeeld bepaald geen fan van het IMF, dat hij ooit 'de duivel' noemde. Sommige partijleden menen ook dat Tsvangirai zich soms ongelukkig en onvoorzichtig uitdrukt, wat in het steeds repressiever geworden Zimbabwe uiterst gevaarlijk is.

Zo werd hij vorig jaar al gearresteerd en aangeklaagd, nadat hij op een bijeenkomst riep dat 'Mugabe met geweld zal worden verdreven' als hij niet opstapt. Maar het zorgwekkendst is de arrestatie vorige week, op beschuldiging van verraad, waarvoor Tsvangirai levenslang of de doodstraf kan krijgen. Hoewel hij na twee uur werd vrijgelaten, blijft de aanklacht bestaan. De aanleiding is een video-opname van een gesprek in Canada, waarin Tsvangirai zou hebben gesproken over een moordcomplot op Mugabe.

Hoewel er veel op wijst dat het een door montage vervalste opname is, waar een voormalige Mossad-spion achter zit, kan Tsvangirai erdoor in grote problemen komen. Er is zelfs een kans dat hij niet mag deelnemen aan de verkiezingen. Het zou een bijna onvoorstelbare zet zijn, maar inmiddels is wel duidelijk dat Mugabe geen middel onbeproefd laat in zijn definitieve oorlog tegen de blanke vijand, die de zwarte 'stroman' Tsvangirai zou hebben ingezet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden