Moedermelk als kunstobject

Frida Kahlo, 'Mi Nana y yo' (1937) Beeld rv

De kunstgeschiedenis kent veel schilderijen van moeders met een kind aan de borst. Er blijken ook verrassende variaties op het thema.

Maria met het kindje Jezus aan de borst: dat beeld kennen we wel uit de kunstgeschiedenis. Maar er is ook heel andere kunst gemaakt over het thema borstvoeding, ontdekte Frans Corpeleijn. Bij een onderzoek naar dit fenomeen stuitte hij op opmerkelijke kunstwerken, zoals een kaasje gemaakt van moedermelk, getiteld 'Le Bébé Hollandais', en een antropologische foto van een vrouw uit Papoea die zowel een varkentje als een kind de borst geeft. Zijn zoektocht resulteerde in een boekje dat binnenkort in een aantal museumwinkels ligt.

Het begon als een aardigheidje. Als trotse vader wilde Corpeleijn, voorzitter van de raad van toezicht van het Frans Halsmuseum in Haarlem, een mooi 'boekje' maken van het proefschrift van zijn dochter. Ze gaat promoveren op een onderzoek naar de voeding van te vroeg geboren baby's. Al gauw ging het project met hem 'aan de haal'. Hij kwam in de kunstgeschiedenis zoveel afbeeldingen tegen van zogende moeders, dat het proefschrift wel erg rijk geïllustreerd zou worden. Daarom besloot hij een eigen boekje te maken, in eerste instantie bedoeld als cadeau voor zijn dochter, familie en vrienden. Maar ook musea bleken geïnteresseerd, omdat er nog geen publicatie bestaat over moedermelk vanuit (kunst)historisch perspectief.

Tekst loopt door onder afbeelding

Ine Poppe, 'Le Bébé Hollandais' (1984), een kaasje gemaakt van moedermelkBeeld RV

Kolven uit de Oudheid

Wetenschappelijke pretenties had Corpeleijn niet. Ook heeft hij niet gestreefd naar volledigheid. Hij betitelt zijn onderzoek als 'wat grasduinen door de eeuwen heen'. Van de oude Egyptenaren - die al over een rijke kennis beschikten wat er moest gebeuren als de borstvoeding niet op gang kwam - hopt hij naar het Allard Piersonmuseum in Amsterdam. Dat heeft een verzameling zuigflessen en kolven uit de oudheid, sommige in de vorm van een muis of varken. Ook toen al waren er hulpmiddelen. Al gaven de oude Grieken ook rustig een mengsel van wijn en honing aan zuigelingen, als er geen moedermelk beschikbaar was.

Het moest vooral een aantrekkelijk kijkboek worden en dat is het ook geworden: met 128 afbeeldingen uit de hele geschiedenis. Corpeleijn heeft zich niet beperkt tot schilderijen en beelden. Ook fotografie, keramiek en etnografica komen aan bod. Omdat een overdaad aan klassieke Maria's met Jezus aan de borst gaat vervelen - hoe mooi ook afgebeeld door Rembrandt, Picasso, Rogier van der Weyden, Jean Fouquet, Cindy Sherman en vele anderen - rekte hij het thema op met kunstwerken die 'verbazen of schuren'. Die vond hij vooral in de hedendaagse kunst. Zo toont het schilderij 'Star Dust' van Glenn Brown een vrouw met twee hondenpuppies aan de borst, wat extra vervreemdend werkt in combinatie met het klassieke plaatje ernaast van een moeder met zuigeling van de schilder Pieter Fransz de Grebber. En dan zijn er ook nog kunstenaars als Ine Poppe die moedermelk gebruiken om er een kaasje van te maken; of te verwerken in een sieraad, wat Stefan Heuser doet.

Tekst loopt door onder afbeelding

Picasso, 'Moeder en kind' (1963).Beeld www.scalarchives.com

Weg met de tiet

Dat de mensheid niet zou hebben bestaan zonder borstvoeding, is zonneklaar. Aan het begin van de negentiende eeuw overleed nog een derde van de zuigelingen die verstoken waren van moedermelk. Voor de grote kentering zorgden Henri Nestlé en Justus von Liebig in 1865 met de ontwikkeling van kunstvoeding. De vraag is dan, schrijft Corpeleijn: 'Weg met de tiet of niet?' In de jaren vijftig van de vorige eeuw werd borstvoeding steeds meer als ouderwets en 'lower class' beschouwd, maar tien jaar later 'werd op deze dwaling langzaam teruggekomen'.

Wie nu denkt dat Corpeleijn tot de 'moedermelkmaffia' behoort, heeft het mis. De aanbeveling van de wereldgezondheidsorganisatie WHO om tenminste zes maanden borstvoeding te geven, is zeker van belang voor ontwikkelingslanden maar bezorgt veel jonge moeders in het Westen, die onvoldoende borstvoeding hebben of voor wie het langer zelf voeden onpraktisch is, volgens hem een 'volstrekt onnodig schuldgevoel'.

Waar vrouwen ook voor kiezen, 'The Art of Feeding' is sowieso een origineel kraamcadeau.

'The Art of Feeding' kwam tot stand met medewerking van conservator Friso Lammertse van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam, kunsthistorica Lonneke Visser en vormgeefster Tessa van der Waals. Het boek is nu al te koop in het Frans Halsmuseum in Haarlem en binnenkort in andere museumwinkels.

Een detail van 'De Heilige Familie' van Rembrandt (1634)Beeld RV
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden