Moed, geld, en kwaliteit

De Europese ruimtevaart voert nu de boventoon in de wereld. Hoe twintig landen elkaar vonden in succesvolle missies.

De komeetverkenner staat inmiddels op standby maar bij de Esa glimmen ze nog van trots. Europa is in de ruimte wereldleider, zegt Roel Gathier, voorzitter van de wetenschappelijke adviesraad. "Het plan om op een komeet te landen is dertig jaar geleden geboren. Het succes van Rosetta en Philae is een krachtig staaltje van ons doorzettingsvermogen."

Lange tijd stond de Europese ruimtevaartorganisatie in de schaduw van haar grote Amerikaanse zuster. De Nasa trok media-aandacht met haar karretjes op Mars, met haar ruimteschepen die de uithoeken van het zonnestelsel verkenden en met haar Hubble-telescoop die een blik diep in het heelal bood. Wat kon de Esa daar tegenover stellen? Hoe zou een conglomeraat van twintig lidstaten ooit een succesvolle missie tot stand moeten brengen?

"Onze missies zijn wel degelijk een succes", zegt Gathier, die ook directeur is van SRON, het Nederlandse instituut voor ruimteonderzoek. "In die samenwerking schuilt juist onze kracht." Iedere lidstaat is verplicht voor een bepaald percentage van het nationaal inkomen bij te dragen aan het budget van Esa. Daarvan wordt onder andere het wetenschappelijke programma betaald. "Dat zorgt voor een structurele financiering, een half miljard per jaar. En dat ligt voor langere periodes vast, we hoeven niet zoals de Nasa te vrezen voor een Congres dat beknibbelt op het budget waardoor een geplande missie moet worden versoberd."

Bovendien zorgt het selectieproces ervoor dat nationale of politieke belangen geen gewicht in de schaal leggen. Elk jaar komen de lidstaten bijeen om afspraken te maken. Stel dat er ruimte is voor een nieuwe missie, zegt Gathier. "Iedereen kan voorstellen indienen maar het gaat erom wat wetenschappelijk het meest interessant is en de meeste kans van slagen heeft. Dat is het enige dat voor ons geldt."

Er is nog een factor, zegt Detlef Koschny, wetenschappelijk onderzoeker bij de Esa. "Testen en nog eens testen. De Esa is een beetje conservatief, we nemen niet graag risico's. De Nasa heeft dat iets minder, Amerikanen besluiten sneller om een missie door te laten gaan."

Maar, eerlijk is eerlijk, er gaat bij de Esa ook wel eens wat mis. In 2002 mislukte de lancering van de nieuwe Ariane 5 raket - waardoor ook de lancering van Rosetta moest worden uitgesteld. En in 2003 kwam de succesvolle Mars Express aan bij de Rode Planeet, maar de lander die de sonde bij zijn aankomst dropte, de Beagle, ging hopeloos verloren. De Mars Express was een Esa-missie, zegt Koschny, maar de Beagle was een Brits project. "We hebben er wel van geleerd. We hadden er te weinig middelen voor gereserveerd. Aan het eind van de voorbereiding was het geld op en hebben we de landing niet goed kunnen testen."

Die voorbereiding zat bij Rosetta wel goed. Koschny vertelt over de testruimte van Esa waarin alle aspecten van de missie zijn gecheckt onder reële omstandigheden: bijna vacuüm, extreem lage temperatuur, invloed van zonnestralen en zonnewind. "Het was echt een fantastische prestatie van de ingenieurs. Rosetta is tien jaar geleden gelanceerd. Al die onderdelen hebben tien jaar lang opgevouwen gezeten, uit gestaan. En toch werkte het allemaal."

Navigatiekunsten

Hij is niet alleen onder indruk van de precieze landing van verkenner Philae - in eerste instantie kwam die hooguit dertig meter van de beoogde plek terecht. Minstens zo'n hoogstandje was het dat Rosetta de komeet bereikte. "Een reis van tien jaar en zes miljard kilometer, waarbij de sonde langs planeten scheerde om vaart te maken. En dan een komeet zien te vinden van een paar kilometer doorsnee die met meer dan 50.000 kilometer per uur door de ruimte vliegt. Bovendien heeft de komeet nauwelijks zwaartekracht, dus de sonde voelde niet dat hij er bijna was zoals bij een planeet. Dat vergde heel wat navigatiekunsten."

Een beetje risico moet je durven nemen, erkent Gathier. Anders doe je nooit iets nieuws. "Er was dus wat moed nodig om deze missie te ondernemen en er geld in te steken. En dan moet je ook een beetje geluk hebben. Het had ook mis kunnen gaan en dan had iedereen anders over ons geoordeeld. Maar in de eerste plaats is het succes van deze missie te danken aan de kwaliteit van de Esa."

De Europese ruimtevaart voert nu de boventoon, zegt hij. "Maar de Nasa kan er ook wat van hoor. Iedereen heeft het nu over onze landing op de komeet, maar komende zomer zijn zij weer aan de beurt. Dan komt de New Horizons aan bij Pluto. Ook spectaculair, daar kijken heel veel mensen naar uit."

Rosetta, het grote juichverhaal.

Europees succes in de ruimte

Rosetta

Vorige week landde voor het eerst een ruimteverkenner op een komeet. De verkenner Philae kwam niet helemaal goed terecht op komeet 67P/Churyumov-Gerasimenko, waardoor de zonnepanelen te weinig zonne-energie opvingen. Philae heeft foto's naar de aarde verstuurd en de aanwezigheid van organische moleculen aangetoond (wat nog lang niet hetzelfde is als de gezochte 'bouwstenen van het leven'). Zondag waren de batterijen leeg en werd Philae op standby gezet. Missie geslaagd, zegt Detlef Koschny van de Esa. Misschien lukt het nog om de batterijen alsnog op te laden, als de komeet dichter bij de zon komt, en er is een verlenging. Die is hoe dan ook van korte duur. Over een paar maanden is de komeet zo dicht bij de zon dat het te heet is voor de elektronica. De sonde Rosetta volgt de komeet nog een paar maanden na diens ronding om de zon, komende augustus. Kosten van het project: 1,4 miljard euro.

Soho

Deze zonne-observator is een oud paradepaardje. Gelanceerd in 1995 en bedoeld om tot 1998 actief te blijven. Maar de Solar and Heliospheric Observatory stuurt nog steeds beelden van de zon naar de aarde. Foto's van zonnevlammen en de corona. Metingen aan zonnevlekken en de zonnewind. Tussendoor heeft Soho ook 2700 kometen ontdekt. Kosten: een miljard euro (deels betaald door de Nasa).

De Esa

De Europese ruimtevaartorganisatie is in 1975 ontstaan uit een fusie van twee organisaties (Esro en Eldo) die uit 1964 stammen. De Esa telt twintig lidstaten en vijf meewerkende landen. Iedereen betaalt een verplichte bijdrage naar rato van het nationaal inkomen - dat is ongeveer een kwart van het budget, een miljard euro. De wetenschappelijke missies worden betaald, net als de infrastructuur, uit dit basisbudget.

De andere driekwart van het budget komt binnen via optionele programma's waarop iedereen kan intekenen - en dat geld vloeit deels weer terug naar de industrie van het betalende land.

De optionele programma's behelzen met name aardobservatie en telecommunicatie. Eens per jaar komen de Europese ministers die ruimtevaart in hun portefeuille hebben, bijeen om nieuwe plannen vast te leggen.

Ter vergelijking: de Nasa heeft een budget van 17 miljard dollar per jaar (13,5 miljard euro).

De twintig lidstaten zijn: Nederland, Oostenrijk, België, Frankrijk, Tsjechië, Denemarken, Finland, Duitsland, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Noorwegen, Polen, Portugal, Roemenië, Spanje, Zweden, Zwitserland, Verenigd Koninkrijk.

De meewerkende landen zijn: Canada, Hongarije, Estland, Letland, Slovenië.

Planck en Herschel

Twee ruimtetelescopen die samen in 2009 werden gelanceerd. De Planck (foto) maakte een uiterst gedetailleerde kaart van de zogeheten kosmische achtergrondstraling, het nagloei-effect van de oerknal. De iconische kaart wordt ook wel de baby-foto van het heelal genoemd. De Herschel deed onderzoek in het infrarode gebied en leverde nieuwe inzichten over het ontstaan van sterrenstelsels. De twee telescopen waren in 2013 door hun koelvoorraad heen. Kosten van beide projecten: 700 miljoen (Planck) en 1100 miljoen euro (Herschel).

Huygens

In 1997 ging het Amerikaanse ruimteschip Cassini op weg naar Saturnus. Na een reis van zeven jaar scheerde Cassini een paar keer langs de maan Titan waarna de Europese sonde Huygens werd losgelaten. Deze drong, geheel volgens plan, de atmosfeer van Titan binnen, maakte er foto's van en mat de samenstelling. En landde vervolgens op het oppervlak van de maan.

De missie geldt als een groot succes, het is de verste landing ooit. De Cassini is nog steeds actief. Kosten: ruim drie miljard dollar.

De Huygens kostte een half miljard.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden