Moderne Rapunzel bijt van zich af

Fins-Estlandse schrijfster keert zich in sprookje tegen handel in haar en draagmoeders

Wie eerdere boeken van de Fins-Estlandse Sofi Oksanen heeft gelezen, die stuk voor stuk over de geschiedenis van Estland gaan ('Zuivering', 'Als de duiven verdwijnen'), komt met 'Norma' bedrogen uit. Het is een totaal andere roman, een angstaanjagend sprookje. Toch is het boek ook sterk geworteld in de realiteit, want Oksanen heeft het over fenomenen als de handel in haar en de handel in draagmoeders, die ze op vernuftige manieren met elkaar vervlecht. Daarmee ontpopt ze zich - ondanks het nieuwe genre - andermaal tot een geëngageerde schrijfster die de uitbuiting van vrouwen aan de kaak stelt.

Norma lijdt aan een vreemde erfelijke aandoening: haar haar groeit bovenmatig snel (een meter per dag) en het lijkt te leven. Als mensen liegen, kronkelt het omhoog; als er iets dreigends gebeurt, begint het te krullen. Beetje gek natuurlijk, maar gek genoeg ga je er als lezer makkelijk in mee, die 'levende haren' maken het verhaal extra spannend.

Oksanen verkeert ook in goed gezelschap met dit thema. Uitzonderlijk lange haren zijn nu eenmaal een archetypische menselijke fantasie. Neem Simson. En niemand minder dan Gabriel García Márquez voerde in zijn magisch-realistische roman 'Over de liefde en andere duivels' een meisje op met buitengewoon lang en snelgroeiend haar. En in het sprookje 'Rapunzel' van de gebroeders Grimm, wordt Rapunzel gered door haar meterslange haren.

Het snelgroeiende haar van Norma is evenwel eerder een vloek dan een zegen. Altijd moet ze een schaar bij zich hebben om het te knippen, uren moet ze voor de spiegel haar krullen te bedwingen met tulband en lak.

Op het moment dat Norma's moeder Anita zelfmoord pleegt, besluit haar dochter uit te zoeken hoe dat is gebeurd. Moeder en dochter kenden elkaars geheimen: ze leidden een teruggetrokken leven, dat helemaal in het teken stond van het verbergen van Norma's aandoening. De angst dat iemand met een afwijking zoals Norma ongewild tot studieobject voor de wetenschap zou worden of tot bezienswaardigheid in het circus, is ook niet ongegrond: rond 1800 werden de zussen Sutherland met hun meterslange haren tentoongesteld in circussen over de hele VS.

Als Norma een baan aanvaardt in de kapsalon waar Anita werkte, raakt ze verstrikt in de netten van een maffieuze familieclan die een wereldwijd imperium heeft gebouwd op de handel in natuurlijk haar en in draagmoeders. Dat ontdekt Norma - en de lezer met haar - slechts heel geleidelijk, geholpen door de nagelaten video-opnames van haar overleden moeder.

Net als in haar vorige boeken, houdt Oksanen de lezer bij dit onderzoek makkelijk in de ban. Bikkelharde dialogen suggereren duistere geheimen die ze nooit helemaal prijsgeeft.

Oksanen schreef het boek omdat steeds meer westerse vrouwen hun haar laten verlengen met natuurlijk haar, zonder dat ze zich afvragen waar dat haar vandaan komt. 'Uit India? Uit China? Uit Russische gevangenissen?' Volgens een passage in 'Norma' zouden sommige hindoetempels vrouwen aansporen om hun haar af te staan, een handel waaraan de tempels miljoenen verdienen.

Tegelijk wilde Oksanen de aandacht vestigen op illegaal draagmoederschap en op vruchtbaarheidsklinieken in landen die het niet zo nauw nemen met het recht. Wat zijn de effecten daarvan op arme vrouwen? De verbinding tussen haar en illegaal draagmoederschap is een vondst. Natuurlijk haar staat immers symbool voor jeugd en vruchtbaarheid. En handelaars in haar en illegale draagmoeders beloven nu net jeugd en baby's aan wie noch jong, noch vruchtbaar is, maar wel geld heeft.

'Norma' is een geslaagde hedendaagse versie van 'Rapunzel', een magisch-realistisch verhaal dat leest als een krimi. "Wie heerst over haar, heerst over vrouwen. Wie heerst over hun voortplantingsvermogen, heerst ook over mannen", zo lezen we ergens in 'Norma'. De schrijfster, die opvalt met haar enorme haarbos die duidelijk uit extensies bestaat, doet niet moeilijk over de oorsprong ervan: "Mijn haar is van plastiek."

Sofi Oksanen: Norma Vert. Sophie Kuiper.

Prometheus 302 blz. euro 22,50

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden