Moderne dans is niet meer highbrow

Julidans is in 25 jaar uitgegroeid tot een gerenommeerd internationaal dansfestival. Scheidend producent Jaap van Baasbank over de toekomst van de moderne dans.

Wie zou in 1991 hebben gedacht dat de zomerbespeling van de Amsterdamse Stadsschouwburg, met maar drie groepen en vaak niet meer dan zestig man in de zaal, zou uitgroeien tot een begrip in de internationale festivalscene? Julidans is de afgelopen 25 jaar steeds meer gaan gelden als het brutale voorlopertje; daar moet je zijn om te zien wat de stand is van het internationale danstheater. Met de nodige missers, benadrukt producent en Julidansprogrammeur Jaap van Baasbank. "We hebben weleens ergens in Zweden in een achterafzaaltje een verschrikkelijk leuke voorstelling gezien, die halen we dan hiernaartoe, en bam, wég is de magie."

Van Baasbank (70) vertelt niet zonder trots over zijn kindje dat hij creëerde met partner Luuk van Eijk, voormalige programmeur van de Amsterdamse Stadsschouwburg. Die ging enkele jaren geleden met pensioen, en nu laat ook Van Baasbank het kind gaan. Omdat hij zichzelf inmiddels 'op leeftijd' vindt, en omdat het festival aan de vooravond staat van de invulling van een nieuwe kunstenplanperiode. Die laat hij helemaal over aan Van Eijks opvolger, mede-Julidansprogrammeur Anita van Dolen, als dansprogrammeur verbonden aan de Stadsschouwburg Amsterdam.

In die Stadsschouwburg begon het 25 jaar geleden, toen Het Nationale Ballet naar Het Muziektheater was verhuisd en Luuk van Eijk met een gat in de dansprogrammering kwam te zitten. "Er werd tot dan toe nauwelijks dans uit het buitenland gepresenteerd. Terwijl het zinderde in de danswereld, met allemaal nieuwe vormen en spannende nieuwe namen. Het leek Luuk interessant om deze namen aan een breder publiek te presenteren."

Clownsshows

Want de internationale zindering in de dans, vooral veroorzaakt door de 'Vlaamse golf' van halverwege de jaren tachtig, met choreografen als Wim Vandekeybus, Anne Teresa De Keersmaeker, Jan Fabre en Alain Platel, was tot dan toe in Nederland alleen in het kleine circuit te zien. In het vooruitstrevende Shaffytheater bijvoorbeeld. Van Baasbank kende dat nieuwe veld goed, omdat zijn impresariaat toen het Spaanse spektakelgezelschap Fura del Baus en de moderne clownsshows van Jango Edwards in de portefeuille voerde. Daardoor kwam hij op festivals wereldwijd en zag hoe de nieuwe beweging gestalte kreeg. "Ik werd omver geblazen door de voorstellingen van Wim Vandekybus. Echt nieuw. Rauw. Met dansers die alle grenzen over gingen, heel fysiek. Totaal niet gericht op esthetiek die in die tijd nog steeds aan dans kleefde. Dit was rock-'n-roll."

Op Van Baasbanks voordracht kwam Wim Vandekeybus in de eerste Julidanseditie, ook Anne Teresa De Keersmaeker was van de partij met haar groep Rosas. Een jaar later kwam de Belg Alain Platel, nog immer een dansmaker die Van Baasbank bewondert. "Revolutionair was Platels benadering van performers als gewone mensen. En De Keersmaeker bracht dans gebaseerd op alledaagse bewegingen, strak en minimalistisch. Er was niks verhevens meer aan."

Verrassend en vernieuwend was de razendsnelle kamikazedans van Édouard Lock, met de androgyne danseres Louise Lecavalier. De even-eens Canadese Marie Chouinard kwam met dans waar de vrouwelijke seksualiteit vanaf spatte. Dans uit andere werelddelen werd geëxploreerd, die uit Azië voorop: de extreme Japanse protestdans butoh kreeg in Julidans een podium met Saburo Teshigawara en Carlotta Ikeda. Het festival deed ook andere theaters aan rond het Amsterdamse Leidseplein, en sinds een aantal jaar bovendien Zuidoost en Nieuw-West. De focus bleef altijd liggen op danstheater, dwars door 'de mode' van de conceptuele dansstroming heen.

Ook de volgende 'tweede' generatie dansmakers die door Julidans naar Nederland is gehaald - de Engels-Bengaalse choreograaf Akram Khan en de Belgisch-Marokkaanse Sidi Larbi Cherkaoui - werden grote namen. Ze worden nu één voor één binnengehengeld door traditionele balletgezelschappen; Cherkaoui leidt tegenwoordig het Koninklijk Ballet van Vlaanderen, een tamelijk recente 'Julidans-choreograaf' als Hofesh Shechter is huis-choreograaf van The Royal Ballet.

Is de underground van weleer nu dan voorgoed geworteld in het dansestablishment? Ja, meent Van Baasbank. Maar er staat een derde generatie te trappelen, met onder anderen de veelbelovende Zweedse choreografe Jefta van Dinther. Onder invloed van internet en nieuwe media worden alle mogelijke dansvormen kriskras door elkaar heen gebruikt. "Waar dat toe leidt, is wederom zo nieuw en spannend dat het zich niet laat voorspellen", zegt Van Baasbank. Maar ook zonder hem zal Julidans daarbij zijn.

Deze editie van Julidans grijpt terug op namen vanuit het begin: er zijn voorstellingen te zien van Jan Fabre, Anne Teresa De Keersmaeker en Maguy Marin. 1-11 juli. www.julidans.nl

Dansvormen: alles kan en alles mag

De conceptuele dansstroming, op het hoogtepunt aan het einde van de jaren negentig, maakte van het idee tevens de vorm, en dat leidde nogal eens tot dansvoorstellingen waarin geen danspas werd gezet. In voorstellingen werden 'gewone' mensen als performer opgevoerd. Antidans noemden critici dat, maar de democratisering van de dans was wél een feit. In het laatste decennium zijn die verworvenheden niet overboord gegooid, maar gemixt met een meer 'dansante' vorm van danstheater. Sidi Larbi Cherkaoui is de ultra-eclecticus; moderne dans wordt gelardeerd met de alledaagse bewegingen uit de Vlaamse golf, en geïnjecteerd met urban, capoeira en tai chi. En als alles met elkaar in stelling kan worden gebracht, worden choreografen ook weer nieuwsgierig naar de basis. Nicole Beutler onderzoekt in haar voorstellingen klassiek ballet en moderne dans uit de 20ste eeuw - vanuit de optiek van de hedendaagse dansmaker.

Zapcultuur

Door internet en YouTube kunnen choreografen uit zo'n beetje alles putten; de wereld is voor hen één grote bibliotheek van inspiratie. Voorheen werd er óók cross-over gebruikgemaakt van andere disciplines in het danstheater, maar die hadden een kunstlabel - videokunst, teksttoneel, livemuziek. Nu laat een maker als Alessandro Sciarroni zich even gretig inspireren door volksdans of de kunst van het jongleren. Ook de zapcultuur is in de dans doorgedrongen - en hóe - met voorstellingen die zich voltrekken als een beeldenstorm. Zo zet Noha Ramadan livedans naast actuele nieuwsbeelden en beelden die in het collectieve bewustzijn zijn verankerd. Een spiegel houdt zij ons voor: wij zijn levende databases.

Functioneel naakt

We zagen heel wat naakt voorbijkomen bij Julidans, in elke tijd met een andere functie. Emanciperend was de onverbloemde verbeelding van vrouwelijke seksualiteit van Marie Chouinard in de jaren tachtig, en iets te veel op de schokfactor spelend het live-orgasme van Dave St. Pierre enkele jaren geleden. Maar slaat bloot dus dood? Het antwoord is toch eerder nee. Het is dezelfde St. Pierre die in andere voorstellingen liet zien dat bloot op de bühne van betekenis is veranderd: het staat niet langer voor bevrijding en losmaking, maar voor de mens als kwetsbaar wezen. Op Facebook kan elke gewenste identiteit worden aangenomen, op het danstoneel is er veel behoefte aan het presenteren van de authentieke mens - zo nodig naakt.

Het persoonlijke is relevant

Danstheater is vaak verhalend, en daarom wil er nog weleens een boodschap in zitten. Maar die boodschap is steeds minder een pamflet. De crisis heeft, in tegenstelling tot bij het toneel, niet geleid tot een hausse aan voorstellingen die de (financiële) instituties in twijfel trekken. Dansmakers zoeken via persoonlijke verhalen intimiteit in een wereld van Grote Krachten. Politiek engagement is wel altijd aanwezig geweest in de voorstellingen die Julidans uit Azië of Afrika haalde, maar de westerse danstheatermaker zet zich liever in als bruggenbouwer. Alain Platel ging in Gaza werken, en maakte recent een voorstelling met dansers en muzikanten uit Congo. En Sidi Larbi Cherkaoui maakte met 'Sutra', in samenwerking met boeddhistische Shaolinmonniken, zijn succesvolste voorstelling tot nu toe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden