Modeldorp kreeg in zestig jaar een eigen karakter

Nagele is ontworpen door de fine fleur van de naoorlogse Nederlandse architectuur. Dit jaar viert het dorp, toonbeeld van het Nieuwe Bouwen, zijn zestigjarig bestaan.

Laten we er niet omheen draaien: in Nagele is geen bal te doen. Je kunt er bij de Zuiderzeehut nog net een patatje bestellen of een kopje koffie nuttigen. Maar verder: een supermarkt, een dorpskapper en vooruit: een aardig museumpje. Dat is het wel. Althans voor de buitenstaander.

Want voor de circa tweeduizend bewoners is Nagele niet alleen een thuis, maar ook een nog altijd hechte gemeenschap. Twee van de drie monumentale kerkgebouwen zijn nog als zodanig in gebruik, de twee basisscholen tellen samen een kleine tweehonderd leerlingen en het gevarieerde verenigingsleven bloeit.

En dat alles in een door bomen omzoomde, rechthoekige, mathematisch vormgegeven en tot in detail op de tekentafel ontworpen landarbeidersnederzetting. Midden in de weidse uitgestrektheid van de polder. Nagele, toonbeeld van het Nieuwe Bouwen en het geloof in de maakbare mens.

Vanaf 1956 strijken hier vanuit het hele land pioniers neer, door het polderbestuur zorgvuldig geselecteerd op fatsoen, arbeidslust en denominatie. Ze moeten het met elkaar zien te rooien. Nagele wordt een soort minikosmos, een stedenbouwkundig én sociaal experiment.

Na zestig jaar is het experimentele er wel vanaf, maar in Nagele is het helemaal niet slecht toeven. Daarvan getuigt Klaas Dijkstra (74), die in 1958 met zijn ouders in het dorp komt wonen en er nooit meer weggaat. Samen met zijn vrouw Els (67) - in 1968 met haar moeder vanuit Rotterdam naar Nagele 'geëmigreerd' - exploiteert hij jarenlang café-restaurant 't Schokkererf, hét trefpunt voor Nagele en omstreken voor feesten, partijen, zakelijke deals of gewoon een lekker glaasje bier en een smakelijke maaltijd. Maar 't Schokkererf is verkocht en gesloopt en de Dijkstra's genieten van hun pensioen.

In hun middenstandswoning - net even ruimer dan de standaard arbeiderswoning - vertellen ze over het goede leven in Nagele. Over de ruimte, het groen, de rust, de gemeenschapszin, de onderlinge verbondenheid. Hoe hun vier kinderen vrij en veilig konden spelen en in Nagele een fantastische jeugd beleefden.

Dát deel van de droom van de ontwerpers achter hun tekentafels lijkt in ieder geval wel gerealiseerd. "Maar", zegt Dijkstra, "mensen blijven natuurlijk mensen. Die laten zich niet sturen door stedenbouw of architectuur."

Befaamde architecten als Van Eck, Rietveld, Bakema, De Vries, Groosman en Van Ginkel - die opereerden onder de namen 'de 8' en 'de Opbouw' - drukten hun stempel op het dorp. Tuinarchitect Mien Ruys tekende voor het groen.

Het grondplan voorziet in een groot en open centraal gebied, omgeven door een weg - de Ring - met daarbinnen de publieke voorzieningen zoals kerken en scholen. Zeven hofjes liggen langs de Ring, elk hofje gegroepeerd rond een groen middengebied. Het oorspronkelijke ontwerp - er is de laatste jaren veel bijgebouwd - kent slechts twee typen huizen: arbeiders- en middenstandswoningen. Dijkstra: "Het idee daarachter: hier geen standsverschillen."

De karakteristieke platte daken - in heel Nagele is geen huis met schuin dak te vinden - hebben behalve een esthetische ook een ideologische functie, weet Dijkstra: "Omdat er geen zolder is, kunnen mensen weinig rommel bewaren. En een opgeruimd huis geeft een opgeruimde geest."

Zo is heel Nagele gevormd door sturende architectuur. Mooi? Dat is een kwestie van smaak. Bijzonder is het hoe dan ook. Geen dorp is gelijk aan Nagele.

De huizen zijn ruim en goedgebouwd; ook landarbeiders hebben recht op luxe. Maar de keukens zijn klein om te voorkomen dat ze, zoals de boerenbevolking gewoon is, als eetkamer worden gebruikt. Dat is niet van deze tijd, vonden de stadse architecten. "Daar trok natuurlijk niemand zich wat van aan. Zaten al die grote gezinnen opgepropt in die keukentjes te eten", zegt Dijkstra.

In de grote tuinen kunnen de bewoners hun eigen groente en fruit verbouwen. Jammer alleen dat ze in de minuscule schuurtjes hun tuingereedschap amper kwijt kunnen. Bergruimte bijbouwen is verboden. Dat verstoort het eenvormige beeld.

Veel van die strakke regels zijn in de loop der tijd versoepeld of simpelweg vergeten. Bij de renovatie van woningen zijn kenmerkende originele elementen vervangen door non-descripte, goedkope materialen.

En de nieuwkomers in het dorp, vaak uit het westen, houden hun tuintjes niet altijd zo netjes bij. De nooit voorziene opkomst van de auto heeft de aanblik van de hofjes veranderd. Het zijn parkeerplaatsen geworden.

Sinds het openbaar vervoer is uitgekleed, is de auto hier onmisbaar.

Nagele is niet meer zo puur als het was, er is leegstand en sommige buurten kunnen best een fikse opknapbeurt gebruiken. Plannen zijn er, bescheiden initiatieven ook. De etalages van de verdwenen winkels worden alvast gerestaureerd, al weet nog niemand welke functie ze moeten krijgen.

Aan de overkant van de weg ligt het kerkhof van Nagele, ook een ontwerp van Mien Ruys. Klaas Dijkstra maakt er graag een ommetje. "Er liggen er hier zovelen die ik heb gekend." Hij wijst naar de koepelvormige, begroeide gang die de bezoeker het kerkhof binnenvoert. Deze berceau was onderdeel van het oorspronkelijke plan van Ruys, maar werd nooit gerealiseerd. Tot zes jaar geleden vrijwilligers uit het dorp de handen ineensloegen. Het bewijs dat zijn dorp springlevend is, meent Dijkstra. "Nagele is en blijft een heel fijne plek om te wonen."

Naar Nagele

Nagele ligt in de Noordoostpolder, een kilometer of tien ten zuiden van Emmeloord, langs de provinciale weg N352. De naam is afgeleid van een eiland dat in de Zuiderzee zou hebben gelegen. Het dorp geldt als toonbeeld van het Nieuwe Bouwen. Nog altijd trekt Nagele studenten, stedenbouwkundigen en architecten uit de hele wereld. Desondanks heeft Nagele niet de status van (rijks)-monument, wel van beschermd dorpsgezicht. In de voormalige katholieke kerk is Museum Nagele gevestigd. Dat bevat een boeiende tentoonstelling over de totstandkoming van het dorp. In het museum zijn diverse gratis thema-wandelroutes door Nagele verkrijgbaar. Ook worden rondleidingen voor groepen georganiseerd. Meer info: www.museumnagele.nl. Deze zomer viert het dorp zijn zestigjarig bestaan. Zie ook: www.nagele.nl. De enige horeca is snackbar de Zuyderzeehut, Noorderwinkels 6.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden