'Modaal gezin heeft geen grote buffer'

interview | Hoogleraar Bas van Bavel ziet de kleine, allerrijkste bovenlaag als een risico. 'Nog een stap verder zou zijn dat hun economische macht wordt omgezet in maatschappelijke invloed.'

ESTHER BIJLO en REDACTIE ECONOMIE

Vermogens zijn in Nederland, anders dan de inkomens, heel scheef verdeeld, blijkt uit onderzoek van hoogleraar Bas van Bavel. Verrassend, want Nederland staat te boek als een 'gelijk' land. "Vermogens zijn decennialang een blinde vlek geweest."

"Heel gek eigenlijk", vindt Van Bavel, verbonden aan de faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit Utrecht. "Vermogen, bezit, is nog fundamenteler voor een samenleving dan inkomen. Het gaat niet alleen over levensstijl en consumptie, maar ook over beschikkingsmacht en daarmee maatschappelijke invloed."

Door dat gebrek aan belangstelling zijn er weinig recente data. "Vanaf de Middeleeuwen tot 1970 weten we veel. Daarna weinig. Dat frappeerde mij." De reeksen cijfers die er zijn, vertonen ook nog eens breuken vanwege belastingherzieningen of omdat ze een tijdje domweg niet verzameld zijn.

Toch heeft Van Bavel voldoende in handen om conclusies te trekken. Die gaan over de netto-private vermogens: alle bezittingen van huishoudens, zoals spaargelden, aandelen, huizen, min de schulden. In totaal is dat in Nederland, voor zover zichtbaar in de statistieken, zo'n 1200 miljard euro.

De ene poot van dat vermogen is het eigen huis. Woningbezit is tientallen jaren gestimuleerd via de hypotheekrente-aftrek zodat ook 'de gewone Nederlander' bezit zou opbouwen. Maar, vindt Van Bavel, dat pakt schever uit dan verwacht. Pas vanaf de 40 procent rijkste huishoudens levert een woning nettovermogen op. Het financiële vermogen, bezittingen uit spaargelden, aandelen, deelnemingen in bedrijven, valt nog veel ongelijker uit. De rijkste 10 procent van de huishoudens heeft bijna 70 procent van het financiële vermogen in handen. Daar valt tegenin te brengen dat Nederlanders collectief sparen voor hun pensioen, constateert Van Bavel. Zij bouwen dus niet zelf vermogen op om na hun pensioen in levensonderhoud te kunnen voorzien, zoals in veel andere landen wel gebeurt.

Dit is echter geen reden de vermogensdiscussie meteen weer in de kiem te smoren. "Pensioenen zijn geen vermogen. Het zijn rechten, het is uitgesteld inkomen. Het heeft bovendien niet de kenmerken van vermogen: het is niet overdraagbaar, je kunt het niet doorgeven aan je kinderen, je kunt er geen huis mee kopen, geen studie van betalen en geen bedrijf mee beginnen." Daar komt bij dat, niet verrassend, ook de pensioenrechten zelf ongelijk verdeeld zijn.

Van Bavel wil als wetenschapper geen uitspraak doen over hoe hoog of laag de ongelijkheid zou moeten zijn. Maar uit de cijfers springt wel een aantal risico's naar voren. "De onderste groep, mensen met een laag inkomen, zonder eigen huis maar wel met een schuld, lijkt te groeien. De groep net daarboven heeft nauwelijks of geen vermogen. Dat zijn maar liefst 3,5 miljoen huishoudens, de helft van alle huishoudens. Een modaal Nederlands gezin heeft een bescheiden vermogen van gemiddeld 25.000 euro. Dat is geen buffer die grote schokken kan opvangen. En, belangrijker, geen pot waaruit aanvullend goed onderwijs te betalen is, zoals een Schoevers-opleiding of een tweede master. Dat is dan op zichzelf weer een bron van ongelijkheid. Ook een risico vormt de kleine bovenlaag van allerrijksten. Daar raakt de economische beschikkingsmacht geconcentreerd. Nog een stap verder zou zijn dat deze economische macht wordt omgezet in maatschappelijke invloed bijvoorbeeld door het bezit van belangrijke mediabedrijven, de financiering van politieke partijen of de bekostiging van stevige politieke lobby's."

Er zijn volgens Van Bavel genoeg mogelijkheden om de zeer scheve Nederlandse vermogensverdeling weer wat rechter te trekken en tegelijkertijd de kosten van publieke voorzieningen billijker over arbeidsinkomen en vermogenswinst te verdelen. Beter belasten van vermogenswinst ligt voor de hand, en daarbij kan Nederland zich niet verschuilen achter de constatering dat de echte rijken het geld gemakkelijk over de grens zetten. "Nederland loopt hierin niet voorop. Internationaal ontstaat er ook een grotere wil om vermogens te belasten. In de VS en Groot-Brittannië is de vermogensbelasting hoger. En dankzij de VS is het bankgeheim in Europese landen als Luxemburg en Zwitserland nu bijna verdwenen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden