Mobieltjes in de kluis op de humanistische mavo

pioniers | Vandaag wordt de Amsterdamse Mavo officieel geopend, de eerste humanistische school van Nederland. Dat het gelukt is om een nieuwe school te stichten onder een nieuw, eigen bestuur is uniek. 'We kunnen het nu in één keer goed doen.'

Het leukste aan hun nieuwe school? Dat iedereen "voor zijn eigen ding mag zorgen", zeggen Casper, Indy en Kasper. Of dat iedereen zichzelf kan zijn, dat de kantine hun eigen 'chillplek' is en dat leraren hen vertrouwen. "Ze gaan er gewoon vanuit dat we niets raars doen", zegt Indy.

De drie twaalfjarige brugklassers zitten op de Amsterdamse Mavo, de eerste humanistische school van Nederland. Ze zijn de pioniers van de school en maken deel uit van de 34 eersteklassers die eind augustus zijn begonnen.

De school kon van start nadat schooloprichters Lars Hoogmoed en Martine van Hoogen het humanisme erkend kregen als onderwijsdenominatie. In Nederland mag iedereen een school stichten, op voorwaarde dat die aansluit bij een religie of levensbeschouwing die is 'ingebed' in de samenleving.

Dat is voor het humanisme het geval, besloot staatssecretaris Sander Dekker in 2014. Nederland kent bijvoorbeeld een Humanistisch Verbond, een Universiteit voor Humanistiek, en een humanistisch instituut voor ontwikkelingssamenwerking (Hivos).

Dankzij die erkenning is de Amsterdamse Mavo een zelfstandige school met een eigen schoolbestuur. Een groot voordeel voor nieuwe scholen, vinden de oprichters, want beginnen onder een eigen bestuur geeft meer vrijheid dan aansluiting zoeken bij een bestaande stichting. "Omdat we met z'n allen beginnen aan iets nieuws, kunnen we het in één keer goed doen", aldus Hoogmoed.

Iedere leerling in een team

De leerlingen dragen verantwoordelijkheid voor hun omgeving, dat is een van de belangrijkste waarden die de humanistische mavo wil meegeven. Dat begint bij de school. "We hebben verschillende teams waar kinderen uit kunnen kiezen", zegt Van Hoogen. "Het groenteam zorgt bijvoorbeeld voor de plantjes in school en voor de moestuin, het schoolkrantteam maakt de schoolkrant." Een ander team zorgt voor de broodjes in de kantine of regelt de open dagen voor nieuwe leerlingen.

Verantwoordelijkheid nemen betekent ook: geen troep maken en niet klieren. De kantine van de school, ontworpen door een festivalbouwer, is opvallend schoon. Op de grond geen propjes, snoepwikkels of haarelastiekjes. "Dat vinden we belangrijk", zegt Van Hoogen. "De eerste weken moesten we daar zelf erg op letten, maar inmiddels weten de leerlingen wat de regels zijn en spreken ze elkaar daar op aan."

Later in het jaar gaan de kinderen de buurt in, bijvoorbeeld naar een verzorgingshuis. Dan volgt de stad, de regio en de rest van het land. Het uiteindelijke doel, in de vierde klas, is New York. Daar vindt jaarlijks een VN-forum plaats over kinderrechten. Van Hoogen: "Dat zijn ambitieuze doelen, maar die zijn altijd goed om te stellen."

Dat het Van Hoogen en Hoogmoed is gelukt om los van welke bestaande onderwijskoepel dan ook een nieuwe school te stichten, is uniek. Over het algemeen is het systeem star, vindt ook staatssecretaris Dekker. Het is voor mensen met goede plannen voor een mooie school nu te moeilijk om er een te starten. Ze moeten eerst bewijzen dat er behoefte is aan bijvoorbeeld nog een rooms-katholieke of joodse school. Vaak lukt dat niet, omdat de markt op papier al vergeven is.

Schoolleiders die een heel nieuw onderwijsconcept in hun hoofd hebben, moeten sowieso aansluiting zoeken bij een al bestaande stichting. Denk bijvoorbeeld aan Agora in Roermond, waar leerlingen geen traditionele vakken volgen, geen cijfers krijgen en waar kinderen met een vmbo-advies tot vwo-advies hun hele onderwijsloopbaan bij elkaar in de klas zitten. Die school hangt onder de vlag van de Stichting Onderwijs Midden-Limburg.

Ook de nieuwe scholen die dit jaar in Amsterdam konden beginnen na een scholenwedstrijd, hebben allemaal aansluiting moeten zoeken bij een al bestaande stichting. Een deel kan nog niet van start. Oprichting blijkt 'uitermate ingewikkeld tot onmogelijk', schreef de Amsterdamse wethouder Simone Kukenheim (D66) in juli.

Om het beginnen van een nieuwe school makkelijker te maken, wil Dekker het begrip 'richting' uit de wet schrappen. Scholen hoeven wat hem betreft niet meer gestoeld te zijn op een levensovertuiging; ook een 'vernieuwend onderwijsconcept' plus voldoende verklaringen van ouders die hun kind naar de nieuwe school willen brengen, volstaan straks. Daarnaast moet de Onderwijsinspectie scholen van tevoren gaan controleren op de kwaliteit. Nu gebeurt dat pas als kinderen er al les krijgen. Zijn wetsvoorstel wordt waarschijnlijk begin volgend jaar behandeld in de Tweede Kamer.

Hectische eerste weken

De kinderen van de Amsterdamse Mavo hoeven zich daar niet mee bezig te houden. Zij hebben hun eerste twee maanden achter de rug. Die waren 'superhectisch', zegt Van Hoogen. Ze is behalve schoolleider ook nog docent, conciërge en aanspreekpunt voor van alles en nog wat. "We doen nu nog alles zelf", zegt ze. "Dat zal op den duur wel minder worden."

Mede-initiatiefnemer Hoogmoed is twee weken voor de officiële opening nog druk doende met de bouw van een keuken voor de leerlingen. Hij legt zijn boormachine op tafel, klapt een laptop open en laat een schema zien van alle lessen die de komende tijd worden gegeven. Op dit moment wordt er gewerkt met twee leerlijnen: democratie en mensenrechten.

"Daar doen alle vakken aan mee", zegt Hoogmoed. "Voor het vak sport & organisatie praten we bijvoorbeeld over de vraag of je de Olympische Spelen moet houden in een land dat de mensenrechten schendt, voor Nederlands lezen de leerlingen teksten over democratie." Zijn schema ziet er misschien wat imponerend uit, "maar iedereen weet precies wie wat aan het doen is".

Ook hij hamert op het belang van de persoonlijke vorming van de kinderen. "Wij zien drie opdrachten in het onderwijs: kwalificatie, burgerschap en vorming. Veel scholen zijn vooral bezig met dat eerste, wij vinden die andere twee net zo belangrijk."

Leerlingen werken met vijf humanistische kernwaarden: gelijkwaardigheid, actieve tolerantie, verantwoordelijkheid, zelfontplooiing en zelfbeschikking. De woorden staan op grote borden in de kantine.

De brugklassers moeten in een soort spinneweb aangeven hoe hun eigen persoonlijkheid zich verhoudt en ontwikkelt ten opzichte van die kernwaarden. Hoogmoed: "De docent doet hetzelfde. Dat resulteert nu nog vaak in sterk verschillende webben. Dat levert mooie gesprekken op. Maar dit kan alleen als een docent zijn leerlingen heel goed kent. En daarvoor heb je een kleine school nodig."

Maar persoonsvorming betekent bijvoorbeeld ook: geen mobiele telefoons in de klas. 's Ochtend gaan ze allemaal een kluisje in. "Binnen twee weken was dat gepiept hoor", zegt Van Hoogen. "Kinderen vinden het best fijn dat bepaalde regels gewoon duidelijk zijn."

Brugklasser Kasper haalt z'n schouders er inderdaad over op, hij neemt zijn telefoon vaak al niet meer mee naar school. Ook Casper vindt het niet zo erg. "Het is ook best irritant als een mobieltje lawaai maakt in de les", vult Indy aan.

De drie brugklassers laten ondertussen hun biologielokaal zien. Het levensgrote skelet heet Youssef, hij wordt door de jongens begroet met een handdruk; de pop waar alle organen uitgehaald kunnen worden heet Bertha. "Kijk het hart", zegt Kasper. "Of wacht, nee. Dit zijn de longen."

In het biologielokaal staat ook het wetenschapsproject. Bakken met aarde waar al kleine plantjes in te ontwaren zijn. Indy laat de bakken trots zien. "Dit hebben we gedaan in het VVV-uur", vertelt hij. "Ik heb voor wetenschap gekozen."

In de VVV-uren kunnen kinderen verbeteren, verdiepen of verbreden. Met andere woorden: leerlingen kunnen op vrijdagmiddag extra tijd besteden aan vakken waar ze moeite mee hebben, aan vakken waar ze juist erg goed in zijn of aan een thema dat buiten het normale lesprogramma valt. In Indy's geval is dat wetenschap & techniek.

Nog geen ouderejaars

De drie jongens stuiven de trap weer af. Op hun middelbare school zijn ze heer en meester: geen ouderejaars die vinden dat de kleintjes in de weg lopen, maar ook geen oudere kinderen om tegen op te kijken.

"Dat effect hebben we een beetje onderschat", zegt Hoogmoed. "Zonder ouderejaars is er geen hiërarchie in de school. De leerlingen zitten nu al in een soort Sturm-und-Drangperiode die normaal pas na een paar maanden komt. Er wordt hier nog gerend en verstoppertje gespeeld in de gang, omdat er geen oudere kinderen zijn die dat stom vinden. Laatst waren ze aan het voetballen in de kantine. Dan denk ik wel: kom op jongens, die mooie kantine? Die we speciaal voor jullie gemaakt hebben? Daar praten we dan over, en dan snappen ze wel dat voetballen gewoon buiten moet."

De kinderen krijgen veel verantwoordelijkheid maar er mag op deze school ook een heleboel niet, stelt Van Hoogen nuchter vast. "Die discipline vinden veel ouders en kinderen, juist prettig. Je weet precies waar je aan toe bent."

"Wat wij doen is eigenlijk heel ouderwets", zegt Hoogmoed. "We vertellen leerlingen elke dag wat we gaan doen en wat ze gaan leren. We bieden structuur, in kleine klassen. 'Boeken' vinden we ook helemaal geen eng woord. Daar geloven we in. Als iemand mij vroeger verantwoordelijk had gemaakt voor mijn eigen leerproces, had ik nu in de goot gelegen."

De twee schoolleiders hebben inmiddels ook toestemming gekregen voor een humanistische havo, maar eerst maar eens deze school goed op de rails krijgen. En als die havo er komt, dan wordt dat sowieso een aparte school. Op een scholengemeenschap is de mavo namelijk altijd de pineut: de mavisten horen niet echt bij de havisten en vwo'ers, maar ook niet echt bij de rest van het vmbo.

De keuze voor een categorale mavo is een bewuste. "Alles wat je op het gymnasium kunt doen, kun je ook op de mavo doen", zegt Van Hoogen. "Wie denkt dat dit niet kan, heeft last van vooroordelen. Allemaal onzin." Mavo-leerlingen zijn misschien wat grilliger dan havisten en vwo'ers, maar ze kunnen net zoveel. "Een aantal van deze kinderen gaat uiteindelijk naar de universiteit. Dat weet ik zeker."

Verantwoordelijkheid nemen betekent ook: geen troep maken, niet klieren. De kantine is opvallend schoon. Op de grond geen propjes of haarelastiekjes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden