Review

Mobiele telefoon is moderne vorm van slavernij

Chronos personifieerde voor de Grieken de tijd, die in laatste instantie alle goden beheerste. Ettighoffer en Blanc wijden een boek aan de plaats en de beleving van de tijd in het moderne arbeidsleven.

Door de nieuwe technologieën verandert de relatie tussen tijd en arbeid op veel manieren. De arbeid, die strikt gebonden is aan de regelmaat van 7 of 8 uur per dag gedurende vijf dagen, en waarbij de arbeid het levenspatroon bepaalt, gaat snel voorbij. De auteurs zien het einde van het klassieke 'salariaat' naderen. Het arbeidscontract voor de volle tijd, voor onbeperkte duur was de regel, maar gaat snel de uitzondering worden.

Het model van de volledige baan voor iedereen, met sociale garanties en zekerheden, ziektewet en pensioen, vormde een comfortabele verworvenheid. Iedere aantasting ervan leidt tot heftige reacties. Maar het is onvermijdelijk, dat deze verworvenheid verdwijnt, en daarmee het hele jargon van de industriele tijd: werkloosheid, werkgelegenheid, carrière, vakantie, salaris, pensioen enz.

Daarvoor in de plaats komt een nieuwe individuele strategie, het vormen van menselijk kapitaal. Iedereen moet klanten zoeken en proberen die te houden. Er ontwikkelt zich 'l'entreprise de soi': De mens als een onderneming.

Dat was het beeld dat Adam Smith voor ogen stond, wanneer hij over arbeid en arbeidsloon sprak. Iedereen onderneemt met als inzet de eigen mogelijkheden van arbeid. Men moet dat, zeggen de schrijvers, niet zien als een metafoor. Zo denken steeds meer mensen.

Het arbeidscontract voor beperkte duur is in opmars. In de woorden van de Britse auteur Charles Handy zullen in de toekomst zeer velen, misschien wel de helft van de beroepsbevolking niet 'in', maar 'voor' een onderneming werken. We moeten ons niet prepareren voor een baan binnen de organisatie, maar veeleer voor een serie van leerperioden, die ons voorbereidt op het werken in meerdere omgevingen gedurende ons leven.

Veel ondernemingen zoeken niet zozeer een bekwaam personeelslid, maar een bepaalde vaardigheid die ze niet langer dan nodig in huis willen houden. Dat betekent, dat mensen zeer verschillende posities kunnen innemen: fulltimer, parttimer, uitzendkracht, er is het uitbestedingscontract, de consultant voor een paar dagen, of regelmatig enzovoort.

Mensen die nog wel een vast dienstverband hebben, maar nogal eens op pad zijn, hoeven geen kamer meer te hebben op het bedrijfskantoor. Teleconferenties vervangen vergaderingen, mensen worden 'elektronische nomaden'.

De schrijvers geven de indruk bezeten te zijn van hun onderwerp. Er is een soort Chronos-syndroom dat ons werk en dus ook ons leven aan een revolutie blootstelt. Mensen 'surfen over de problemen' in plaats van ze op te lossen. Veel mensen hebben werk, dat neerkomt op het voortdurend waarnemen van machines om pas in te grijpen (en dus echt wat 'te doen') wanneer er iets misgaat of een program moet worden veranderd.

Lange tijd niets doen, dan ineens beslissen en ingrijpen. Men voelt zich door zulk werk geïsoleerd. Stress komt onder alle lagen van de beroepsbevolking voor en niet alleen bij top- en middenkader. Het werk van de luchtverkeersleiders illustreert dit soort problemen. Lang alleen maar waarnemen, plotseling geconfronteerd worden met problemen, die onmiddellijk opgelost moeten worden.

De auteurs wijzen ook op een punt, dat mij allang intrigeert: de sterke intensiteit van het gebruik van de (mobiele) telefoon, waardoor men permanent communiceert. De intimiteit komt in gevaar. “De slavernij en de communicatie hebben gemeen, dat het moeilijk is om je eruit te bevrijden. Het verschil is echter dat wij bereid zijn veel te betalen om niet bevrijd te worden.”

We hebben een nieuwe ecologie van de tijd nodig. Kortere werktijden per week (vier dagen), langere tijd in de beroepsbevolking (tot 68 jaar) om toch een redelijk pensioen te realiseren. Men filosofeert over een soort 'bank voor vrije tijd' waarin mensen hun recht op vrije tijd, opgedaan gedurende hun gehele werkende leven in meerdere ondernemingen, kunnen onderbrengen (niet opgenomen vakantie, overwerk dat niet extra betaald werd, enzovoort).

Een minister voor de vrije tijd zou de 'ecologie van de tijd' kunnen begeleiden. Laten wij ons nu vooral langzaam haasten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden