Misvattingen over tantra populairder dan beweging zelf

Zin en onzin van tantra, 21-26 april, De Kosmos, Amsterdam; 0206267477.

LEONTINE VEERMAN

Dit koningspaar drukt de vervulling uit van de spirituele beweging die tantra heet. Vandaag begint in Amsterdam een congres over zin en onzin van tantra. Tantra, of liever gezegd bepaalde aspecten ervan, zijn een modeverschijnsel geworden. Dat maakt het volgens de organisatoren noodzakelijk met hulp van experts echt van onecht, integer van quasi te onderscheiden.

Taoistische en boeddhistische meesters zijn uitgenodigd, yogaleraren en praktiserende wetenschappers - met kennis van zaken maar zonder geestelijk leiderschap. Bijvoorbeeld dr. Han de Wit, godsdienstpsycholoog aan de VU, auteur van 'Contemplatieve psychologie' (Kok, Kampen) en sinds 1975 leerling van de overleden tantrische meditatiemeester Chogyam Trungpa Rinpoche.

Het contact tussen Chogyam en De Wit kwam min of meer toevallig tot stand. De psycholoog las een boekje van deze meester en dat sprak hem bijzonder aan.

"Het was geschreven vanuit een visie op het leven die vrij was van iedere poging om van de wereld af te willen, vanuit een gevoel van zorgzaamheid en waardering voor het leven. Thema was het feit dat spiritualiteit vaak op een materialistische manier wordt benaderd en tot consumptiegoed wordt gemaakt. Met behulp van religie proberen mensen dan van hun onvrede af te komen en de harde kanten van het leven te ontvluchten. Spirituele discipline is dan een vorm van zelfmanipulatie, een manier om macht te krijgen over de situatie. Maar dat is geen authentieke spiritualiteit, stelde Chogyam, dat is spiritueel materialisme."

Tantrayanais is de voortzetting van een weg die daar begint waar volgens De Wit vrijwel alle contemplatieve tradities beginnen: de vraag naar het wezen van het menselijk bestaan. "Ieder mens heeft een idee over wie of wat hijzelf is en hoe de wereld in elkaar zit. Maar dat idee is meestal gebaseerd op een dualistische wereldvisie die zo oud is als de zondeval in het paradijs. Sindsdien ziet men de mens gescheiden van God en van de wereld - ik hier en de wereld daar - en daarmee samen hangt de wens van de mens om zich te verbergen. Het boeddhisme ziet die visie als een vertekening van de werkelijkheid - een 'egocentrische vertekening',omdat alles in de wereld in relatie tot onszelf wordt gezien."

Het onderkennen van de vertekening en het tenietdoen van de zelfgeschapen afstand tussen onszelf en onze omgeving - door meditatie - is een belangrijk thema in het boeddhisme. Een oefening die vrijheid oplevert, meent De Wit. Hij vergelijkt het met het Sinterklaasfeest. Als je geloof in de heiligman ophoudt te bestaan, koop je nog steeds cadeaus, maar beleef je de dag anders. "Je kunt spelen met de elementen van vijf december. Er zit humor in de situatie."

De egocentrische werkelijkheidsbeleving is als een sluier tussen de mens en de wereld. De basis van tantra daarentegen, aldus De Wit, is het totale zicht op de wereld en op jezelf.

"Zo gezien is spiritualiteit niet aantrekkelijk, want het is de ontmanteling van onze egocentrische levenshouding. Omdat ons onwaarachtige wereld- en zelfbeeld is verdwenen, kunnen we fris naar de verschijnselen en naar het bestaan kijken, met een grote mate van nieuwsgierigheid. Levensangst, de oorzaak van de vertekening, wordt getransformeerd in levensmoed. De neiging jezelf veilig te stellen, verdwijnt naar de achtergrond. Daarvoor in de plaats komt de wens om de werkelijkheid te proeven. Het Sanskritwoord tantra wordt vaak vertaald met continuteit. Dat heeft betrekking op de levensmoed waarmee de beoefenaar contact maakt en houdt."

Het koningspaar symboliseert de vervulling van het streven van de tantra-beoefenaar (tantrika). De vrouwelijke partner staat voor totale openheid en helderheid van geest, de mannelijke voor de wereld van de verschijnselen. Die wereld, zegt De Wit, is gewoon de concrete wereld met al haar grofheid en zachtheid en geen esoterische of onzichtbare wereld. "Het is geen luilekkerland waar de tantrika in terechtkomt. Maar zijn levenshouding is uiteindelijk gericht op fundamentele en onvoorwaardelijke welwillendheid en onwrikbaar mededogen."

Meditatie-oefeningen, het reciteren van teksten, van mantra's en van gebeden, lichamelijke bewegingen zijn hulpmiddelen van de tantrika. Dat wil zeggen, voor zover het de formele beoefening betreft. De informele beoefening, het doen en laten in het dagelijks leven, is gebaseerd op het voordurend gaande houden van oplettendheid. De Wit: "Het gaat om een discipline van niet-terugdeinzen. Vaak wordt het beeld van de soldaat gebruikt. Die is standvastig en wordt geacht niet op de vlucht te slaan."

Of bij tantra wel of niet gebruik wordt gemaakt van de menselijke seksuele energie, maakt volgens De Wit weinig verschil. Als een spirituele weg authentiek is, dan gaat het steeds om openheid en zachtmoedigheid. Doel is een staat van vereniging met de werkelijkheid, gelukzaliger dan welk lichamelijk orgasme dan ook."

Prijzenswaardig

Toch ligt hier nou net ook de grens met het onechte en het quasi waar de organisatie van het congres op doelde. "Het etiket tantra dient vaak genoeg - tezamen met wat wierook en enkele meditatie-oefeningen - slechts als mystiek-exotisch uithangbord voor relatief ouderwetse encounter-groepen voor mensen die 'iets met seksualiteit willen doen'." Prijzenswaardig, vindt de organisatie, maar niet vergelijkbaar met de leringen, oefeningen etc. die een toegewijde tantrische adept zou moeten praktiseren.

De Wit: "Niet de tantra maar wat mensen denken dat tantra is, is populair. De belangstelling neemt toe, maar ook de misverstanden over tantra. Mijn leraar heeft eindeloos gewaarschuwd, want niets is zo makkelijk mis te verstaan als tantra. Als je tantra beoefent zonder de juiste basis, loop je kans op psychische schade. Het is in wezen een veeleisende beoefening die veel discipline vraagt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden