’Misschien wordt het leven wel een icoon’

In de 'Zomerweek iconen schilderen' werkt Fransca Goyarts aan de icoon 'De biecht van Maria'.
In de 'Zomerweek iconen schilderen' werkt Fransca Goyarts aan de icoon 'De biecht van Maria'. "Ik heb in mijn vakanties veel in de zon gezeten en veel gezien, maar dat is op zeker moment genoeg", vindt zij. (Trouw)

Overal in Nederland komen ze samen: de mensen die deze vakantie niet naar het strand of de camping gaan, maar kiezen voor geestelijke ontwikkeling. Elke week zoekt Trouw ze op. Vandaag: iconen schilderen is een oefening in geduld.

Langzaam glibbert een eidooier over het servetje dat icoonschilderes Wil de Groot vasthoudt. Er blijven restjes eiwit achter op het papier. Dan pakt De Groot de dooier handig bij zijn navelstreng, prikt hem door en laat het eigeel in een flesje lopen. „Probeer elke dag een vers ei te gebruiken”, zegt ze. „Een oud ei schildert slechter.”

Om haar heen op de zolder van het Dominicanenklooster in Huissen noteren elf cursisten gretig alle opmerkingen die De Groot maakt. Als de ei-emulsie klaar is, snelt iedereen naar zijn eigen tafel om aan het schilderen te slaan. Penselen, een mengbakje en potjes met kleurstof liggen al klaar.

Buiten is het 28 graden. Op de zolder van het klooster is het niet veel koeler. Vanuit de kleine ramen kijk je uit over de uiterwaarden van de Rijn, die zinderen in de zomerse hitte. Maar daardoor laten de deelnemers aan de ’Zomerweek iconen schilderen’ zich niet afleiden. Voor hen is de wereld buiten de kloostermuren ver weg.

Onder leiding van Wil de Groot werken zij een weeklang aan een eigen icoon, van half tien ’s ochtends tot tien uur ’s avonds. Met pauzes voor het eten en de vespers, en officieel wat vrije tijd tussen één en half drie ’s middags. Maar de meesten zijn dan allang weer op zolder te vinden.

„Het is echt doorwerken in zo’n week”, zegt Fransca Goyarts (64). Ze is al voor de zesde keer bij deze zomerweek. „Maar zoals mijn kinderen zeggen: je komt altijd blij terug.”

Goyarts, katholiek, werkt aan ’De biecht van Maria’, een voorstelling met drie slanke figuren. Haar hand steunt op een houten balkje boven de icoon. Met een fijn penseeltje brengt ze kleur aan in de gezichten. „Ik heb in mijn vakanties veel in de zon gezeten en veel gezien, maar dat is op zeker moment genoeg. Als een leuke cd die je helemaal hebt grijsgedraaid.”

Docente Wil de Groot probeert met haar cursus iconen schilderen zoveel mogelijk te werken volgens de regels die de Russisch-orthodoxe traditie voorschrijft, met eerbied voor de icoon en de religieuze dimensie van het schilderen. „Anders is iconen schilderen gewoon plaatjes inkleuren.”

Het schilderen verloopt volgens een religieuze cyclus. Eerst wordt het gouden aureool aangebracht, de aanwezigheid van het ’hemelse licht’. Dan wordt van zwarte en donkere aardse kleuren weer naar het hemelse wit gewerkt.

De Groot: „Dit is de strijd tussen licht en duisternis. Het licht komt naar boven tegen de achtergrond van de duisternis.” Ook het gebruik van aardse materialen, zoals ei en natuurlijke kleurstoffen, heeft volgens De Groot een religieuze betekenis. „Je gebruikt materialen die door God gegeven zijn, en geeft ze in de meest zuivere vorm weer terug.

„Aan het begin van de week is de icoon een tekening”, zegt De Groot. „Maar uiteindelijk wordt het méér dan je zelf hebt geschilderd. Het schilderen wordt je gegeven. Een icoon signeer je dan ook niet met je naam, hoogstens zet je erop: ’geschilderd door de hand van’. In de orthodoxe betekenis is in de icoon een stukje van de afgebeelde heilige aanwezig. De icoon is een venster naar de hemel in je huis.”

Aan het einde van de week worden de iconen die de cursisten hebben geschilderd gewijd door een pater van het klooster.

Voor Fransca Goyarts is deze zomerweek een religieuze beleving, zegt ze. „Het is een andere manier van bidden. Je bent intensief bezig met degene die je schildert, en die is niet van deze wereld.”

Elke dag beginnen de cursisten met een gebed voor ’geleiding van de hand’: „Goddelijke meester van het heelal, geleid onze hand, opdat wij tot uw eer en tot uw grootheid uw icoon mogen schilderen, of de icoon van uw moeder en van alle heiligen.”

Terwijl Fransca Goyarts als gevorderde haar eigen gang gaat, demonstreert docente Wil de Groot aan de beginners hoe ze licht moeten aanbrengen op het gezicht van hun icoon.

Dat gaat laagje voor laagje, door steeds de kleurstof met de ei-emulsie bij te mengen, tot het de goede dikte heeft. Geduld en concentratie zijn een vereiste: alleen al voor het aanbrengen van licht op het gezicht is een hele dag uitgetrokken.

„Zo geconcentreerd en intensief bezig zijn met een werkstuk zorgt voor ontspanning en bezinning”, zegt Sjaan van der Werk (63). In haar protestantse kerk hangt een icoon van Wil de Groot. Dat bracht haar op het idee om mee te doen aan de zomerweek, ook al heeft ze hiervoor nog nooit een kwast in handen gehad.

Ook voor Wim Kroeze (59), voor de eerste keer bij deze cursus en de enige man in het gezelschap, is iconen schilderen een oefening in concentratie. „Dat kan ik meenemen naar mijn werk. Of misschien wordt het leven een icoon, waar je met geduld en concentratie aan moet werken.”

Vandaag is een spannende dag, zegt Kroeze, want door het licht op het gezicht moet het icoon ’levend worden’. „Zodra het op het gezicht aankomt, wordt het niet alleen technisch moeilijker”, zegt hij. „Het gezicht is het wezen van het icoon. Andere dagen werkte ik stelselmatiger, ik had mijn paletje schoon, het water goed staan. Maar vandaag verlies ik mijn rust.”

Als alle cursisten aan hun eigen tafel aan de slag zijn gegaan, zet De Groot zacht Russisch-orthodox gezang op. Op de warme zolder wordt nauwelijks meer gepraat. Door het raam komt vogelgekwetter. Van het prachtige zomerweer buiten de kloostermuren hebben de cursisten weinig last. Of het moeten de zweetdruppeltjes zijn. Als die van je hoofd vallen, heb je zo een vlek op je icoon.

Als iemand een vraag heeft, antwoordt De Groot op zachte toon.

„Maar er wordt ook wel eens gelachen hoor”, verzekert Fransca Goyarts. „Tijdens de pauzes. En na tienen drinken we een borreltje.”

Bekijk hier welke religieuze, spirituele en filosofische activiteitencentra er bij u in de buurt zijn!

Docente iconen schilderen Wil de Groot (uiterst links) werkt zoveel mogelijk volgens de regels die de Russisch-orthodoxe traditie voorschrijft.
Docente iconen schilderen Wil de Groot (uiterst links) werkt zoveel mogelijk volgens de regels die de Russisch-orthodoxe traditie voorschrijft. "Anders is iconen schilderen gewoon plaatjes inkleuren." ( FOTO'S WERRY CRONE, TROUW)
(\N) Beeld
(\N)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden