Misschien was ik lomp, maar dit was nodig

Chris Dercon (44) vertrekt volgende maand na zeven roerige jaren als directeur van museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Hij wordt intendant bij het Haus der Kunst in München. Onder zijn leiding is Boijmans grondig verbouwd en uitgebreid. De nieuwbouw wordt 10 mei geopend, zónder afscheidsexpositie van Dercon.

De kopieermachine braakt het ene vel na het andere uit. Het bureau van Chris Dercon heeft als voorbereiding op afscheidinterviews een uitgebreid overzicht gemaakt van al zijn professionele activiteiten sinds 1981, de tentoonstellingen, de publicaties en lezingen, lidmaatschappen van jury's, adviesfuncties en voorzitterschappen, en de tv-programma's die hij heeft geproduceerd.

Hij laat ook een zojuist binnengekomen mailtje zien: verzoek van een uitgever uit La Coruna in Spanje voor medewerking aan een seminar. ,,Zo gaat het aan de lopende band. Ik word zoveel gevraagd.'' Hij mailt meteen terug: You've got it! ,,Het clean-deskprincipe: elke avond met een schoon bureau naar huis, zodat de volgende ochtend tijd overblijft voor improvisaties.''

Om woorden heeft Chris Dercon (1958, Lier, België) nooit verlegen gezeten. Zijn gehoor mag dan regelmatig het spoor bijster raken door zijn kunsttheorieën, filosofische beschouwingen en vakjargon. Met zijn bevlogenheid, eigenzinnige opvattingen en charmante Belgische tongval weet Dercon zich toch altijd binnen de kortste keren in het middelpunt van de belangstelling te plaatsen. En knap als iemand er vervolgens in slaagt zijn woordenstroom te onderbreken.

Dat zijn taalgebruik wollig zou zijn en weinig toegankelijk voor een breed publiek, bestrijdt hij. ,,Als dat echt zo zou zijn, zou ik toch niet zo vaak gevraagd worden voor lezingen. Maar het is wel juist dat ik weiger om op een entertainachtige manier dingen te vertellen of te simplificeren. De manier waarop bijvoorbeeld Henk van Os op tv over kunst vertelde voor het grote publiek, dat vind ik vreselijk om te horen en te doen.''

Maar als mensen door zo'n toegankelijke presentatie besluiten om toch eens te gaan kijken in museum Boijmans?

,,Dat is natuurlijk erg leuk, maar ik zou het zelf nooit zo kunnen en willen. Ik kan heel goed op het level van kinderen gaan zitten. Of op het niveau van studenten van de Rietveld Academie mijn visie geven op de crisis in de museumwereld. Maar wat mij tegenstaat is dat tegenwoordig alles versimpeld moet worden tot spektakel en entertainment.''

Daar klinkt een zeker dédain in door.

,,Nee, ik kijk niet op de mensen neer die met een Playboy-tentoonstelling over de drempel van de Kunsthal worden getrokken. Ik heb het over het hele culturele klimaat in Nederland. Alles wordt in de sfeer van bezoekcijfers getrokken. Er is ook geen land in de wereld waar zo veel over hoge en lage kunst wordt gepraat als hier. Het kan toch ook geen toeval zijn dat naast mij nog twee directeuren van gerenommeerde musea het voor gezien houden. Jan Debbaut van het Van Abbemuseum vertrekt naar de Tate Gallery in Londen. Rudy Fuchs verlaat het Stedelijk om te gaan doceren. En Christoph Buchwald heeft het ook maar een jaar volgehouden bij De Balie.''

U wilde na al die jaren Rotterdam toch zelf ook iets anders? En Debbaut en Fuchs hadden zo ook hun redenen, maar over het culturele klimaat heb ik ze niet gehoord.

,,Natuurlijk zijn er voor ons alle drie andere redenen om wat anders te gaan doen. Ik vond na zeven jaar Boijmans de oplevering van de nieuwbouw een goed moment om te vertrekken. Maar het culturele klimaat speelt zeker ook een rol. Tegenwoordig draait alles om geld, om bezoekcijfers, om amusement. Het ergste is dat culturele instellingen zich gaan gedragen zoals de politiek graag ziet. Ga maar eens kijken op de Foto Biënnale van Rotterdam. Daar hangt een foto van Rineke Dijkstra naast reclamemateriaal van Kessels en Kramer (de bedenkers van onder meer de Ben-campagne, red). Het idee erachter is prima: mensen laten zien hoe ze op alle mogelijke manieren worden bewerkt met beelden. Maar ik vind dat er wel bij had moeten vermeld dat die foto van Dijkstra kunst met een hele grote K is en dat het werk van Kessels en Kramer helemaal niets met kunst heeft te maken.''

,,Het is ook veelzeggend hoe massaal de kunstinstellingen in verzet zijn gekomen tegen de voorgenomen bezuinigingen van de gemeente Rotterdam. In feite vergaat het de kunst nu wat de zorg en het onderwijs de afgelopen jaren al hebben doorgemaakt. Het gaat allemaal om de centen sinds de sociaal-democratie aan haar einde is gekomen en de ruk naar rechts-conservatief een zeer populistisch denken in gang heeft gezet. Jan Debbaut weet dat hij niet aan dat verwachtingspatroon kan voldoen, omdat hij het museum vooral ziet als een laboratorium. Voor Fuchs is het museum een school en voor mij een kenniscentrum, niet een plek waar alleen maar de ene tentoonstelling na de andere zoveel mogelijk publiek moet trekken. Niet voor niets heb ik de bibliotheek zo'n prominente plek gegeven in de nieuwbouw.''

Maar komt u in Beieren niet van de regen in de drup? Bovendien gaat u daar een instelling leiden zonder eigen collectie, kortom een variant op de door u zo verfoeide Kunsthalformule?

,,Het Kunsthaus in München heeft een andere formule en betekenis dan de Kunsthal in Rotterdam, die het moet hebben van hoge bezoekersaantallen om te kunnen draaien. Ik krijg daar een budget van maar liefst 4,2 miljoen euro per jaar, en daar komen op jaarbasis nog een paar tonnen sponsorgelden bij. Dat is ongeveer de helft van dat van Boijmans, maar ik hoef daar geen collectie van te onderhouden. In München heb je nog een culturele elite die zich ook als zodanig durft te presenteren, wat in het populistische Nederland niet meer kan.''

In München kan hij zich ook weer meer op het maken van tentoonstellingen richten, waar hij bij Boijmans onder druk van de nieuwbouw minder tijd voor had. Niet alleen door de verbouwing en uitbreiding kijkt Dercon terug op roerige jaren in Rotterdam. Voortdurend waren er interne conflicten, nadat hij op voorspraak van de toenmalige cultuurwethouder Hans Kombrink en oud-burgemeester Bram Peper was binnengehaald ten koste van de kandidaten die de voorkeur hadden van de selectiecommissie, Jan Hoet en Stevijn van Heusden. Tussen de eigenzinnige Belg en een aantal conservatoren boterde het van meet af aan niet. De conflicten liepen zo hoog op dat enkele conservatoren Dercon publiekelijk neerzetten als een arrogante chaoot die geen leiding kan geven. Ook was er kritiek op het feit dat hij voortdurend aan het 'netwerken' was, bij voorkeur in het buitenland. Uiteindelijk greep Kombrink in. Een aantal conservatoren vertrok en Dercon kreeg een zakelijk directeur naast zich.

Was u achteraf gezien wel de juiste figuur om het museum door zo'n hectische tijd te loodsen?

,,Ik ben aangesteld bij Boijmans om dingen te veranderen. Ik hou van een verandercultuur, ben geen consolidatiefiguur, ook dat is een van de redenen dat ik nu vertrek. Na alle veranderingen is het tijd voor rust in het museum. Veranderingen roepen altijd weerstanden op en mijn manier van communiceren zal daaraan ook hebben bijgedragen. Ik ben een Belg, zelfs Latijns ingesteld en communiceer snel, niet op de Nederlandse manier. Maar ík doe nooit uitspraken over anderen, dat vind ik ongelooflijk zwak en adolescent. Ik zal best wel eens te lomp zijn geweest, omdat ik alles veel te snel wilde. Dat is ook een leerproces geweest. Maar die veranderingen waren wel nodig, ook al deden ze pijn.''

Wat was er mis bij Boijmans?

,,Het museum was niet toegesneden op de toekomst. Het gebouw niet, dat was veel te klein en verramsjt, maar ook de organisatie niet. Zoals het nu is, is het uniek in Nederland. Een museum moet in mijn visie een kennis- en bewustzijnscentrum zijn. In Nederland zien ze het museum nog vooral als entertainment. Deze tijd stelt andere eisen. De tentoonstelling over 'Jeroen Bosch' was daar al een voorbeeld van. Door eeuwenoude schilderijen te combineren met moderne kunst en hedendaagse voorwerpen prikkelen we de bezoekers om na te denken en verbanden te leggen. De Nederlandse pers vond Jeroen Bosch veel te sociologisch. Maar in Frankrijk hebben ze het wel begrepen.''

Maar hij loopt nu eenmaal vaak voor de troepen uit. Zei hij bij zijn aantreden in Boijmans al niet: 'Wantrouw het publiek'? ,,En wat is het thema van de volgende Biënnale van Venetië? De dictatuur van de toeschouwer. Al jaren geleden waarschuwde ik voor het publiek dat voortdurend verandert en nieuwe wensen heeft. Mijn stelling is dat musea hun oren nooit mogen laten hangen naar wat het publiek vraagt. Ook ik zie graag lange rijen voor de kassa's. Allleen mag dat er nooit toe leiden dat musea alles doen wat het publiek opdraagt te doen.''

Heeft u net als Rudi Fuchs een afscheidsexpositie samengesteld?

,,Nee, dat is me veel te zwaarmoedig. De nieuwbouw, dat beschouw ik als mijn afscheidscadeau. Daarin vind je al mijn idealen terug.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden