'Misschien is Zwarte Piet helemaal niet zo leuk'

Collectieve vrolijkheid over een non-issue, of het collectieve gevoel dat met Zwarte Piet ons Nederlanderschap wordt afgepakt: waar gaat alle ophef over?

Een jaar of dertig geleden speelde Hans van de Sande, massapsycholoog te Groningen, Sinterklaas op de crèche van zijn kinderen. "Een begeleidster stond zich te schminken, licht koffiebruin. Ik zei: dat is toch helemaal niet zwart. Zegt ze: nee, anders discrimineren we." Een zak had die politiek correcte crèche-Piet trouwens ook al niet, herinnert Van de Sande zich: dat was te traumatiserend voor de kinderen.

Belachelijk vond Van de Sande dat destijds. Dat woord valt even later opnieuw, in antwoord op de vraag waarom Nederland zich de afgelopen dagen zo opwond over Zwarte Piet: "Door de pure belachelijkheid van de discussie. Wij vinden Zwarte Piet het tegendeel van serieus. Het fenomeen betekent helemaal niets. Er zitten misschien sporen in van Germaanse gruwelfiguren, maar dat is allang niet meer relevant. Het is gewoon iets leuks waar niemand enige bijgedachte bij heeft."

Slechts weinigen winden zich echt op over de pietenkwestie, denkt Van de Sande. "Wat mensen die werkelijk ongeneeslijk politiek correct zijn, en een kleine groep mensen die verwacht hier een slaatje uit te slaan." Bij dat laatste kan hij zich nog wel iets voorstellen ook: immigranten die niet het gevoel hebben echt mee te tellen, grijpen Zwarte Piet aan om een soort genoegdoening te krijgen. Al ontgaat hem persoonlijk wel waarom mensen zich zo zouden opwinden als ze een keertje voor Zwarte Piet worden uitgemaakt. "Waarom nemen ze dat zo serieus?"

En nu is er tot bij de Verenigde Naties discussie over. "Volkomen absurd, en wij als Nederlanders hebben een groot gevoel voor die absurditeit. Daarom is het nieuws: iedereen heeft het erover, dat werkt op de lachspieren."

Open zenuwen
Een potje collectief dijenkletsen? Irene Stengs vat het pietendebat een stuk serieuzer op. Sinterklaas als feest is al langer een gevoelig onderwerp, zegt Stengs, onderzoeker naar feesten en rituelen bij het Meertens Instituut/Nias. "Tien jaar geleden speelde vooral de bedreiging door de kerstman, die Sinterklaas zou verdringen. Daarom gingen destijds stemmen op om het sinterklaasfeest op de Werelderfgoedlijst van de Verenigde Naties te zetten. Wie aan Sinterklaas komt, komt aan 'ons' gevoel van eigenheid, anderen 'pakken iets van ons af'. En dan nu Zwarte Piet: het raakt diep om beschuldigd te worden van racisme. Zeker als het gaat om iets wat men zelf als een leuk onderdeel van het sinterklaasfeest beschouwt."

Dit jaar kwam alles samen, zegt Stengs. Een mogelijk verbod op Zwarte Piet bij de intocht van Sinterklaas in Amsterdam, waardoor de discussie opeens een bestuurlijk-juridische lading kreeg. En daar bovenop de opmerking van VN-mensenrechtenonderzoeker Verene Shepherd dat Nederland niet én de kerstman, én Sinterklaas nodig heeft. Zo werden alle open zenuwen tegelijk aangeraakt. Vandaar alle tumult.

De meest voorkomende reactie, zegt Stengs, is roepen dat het 'toch om een onschuldig kinderfeestje gaat', en dat 'we ons niet zo druk moeten maken'. En dan zijn er ook enkelen die de minderheid die zich door Zwarte Piet gekwetst voelt, ruimhartig tegemoet willen komen. Door te zeggen dat Piet best een ander kleurtje mag krijgen bijvoorbeeld. "Die reactie is veel te makkelijk, omdat deze mensen eigenlijk zeggen: degenen die er moeite mee hebben, hebben een probleem, en niet wij."

Deze mensen, stelt Stengs, hebben doorgaans geen idee hoe het is om geconfronteerd te worden met racisme. "Omdat ze dat zelf nooit aan den lijve hebben ondervonden. Wie zwart is, kan op werk of school weinig uitrichten tegen grapjes over zwartheid. Het is vergelijkbaar met seksistische opmerkingen tegen vrouwen, liefst door mannen die zeggen absoluut niet seksistisch te zijn: als vrouw moet je dan 'niet zo zeuren'."

Een onschuldig kinderfeestje is sinterklaas dus zeker niet, zegt Stengs stellig. In dat ogenschijnlijk simpele feestje komen de machtsverhoudingen in de samenleving tot uitdrukking tussen dominante krachten en minderheden. Zwarte Piet is een soort ankerpunt om de kwestie van sluimerend racisme aan de kaak te stellen, door mensen die gewoonlijk niet bij machte zijn om dat te doen. Stengs: "Misschien is Zwarte Piet helemaal niet zo leuk. Dat is een serieuze discussie waard. Mensen zoals jij en ik kunnen bij onszelf te rade gaan: waar zitten die momenten van racisme? Na de eerste pijn, omdat je Zwarte Piet zelf ook zo leuk vond."

Acties als de Facebook-Pietitie, of een enquête van EenVandaag waaruit blijkt dat veruit de meeste ondervraagden Zwarte Piet willen houden zoals hij is, roepen bij Stengs de vraag op wat voor democratie we nu willen: een waarin slechts de stem van de meerderheid telt, of een waarin iedereen zich thuis voelt?

Verlichting versus romantiek
De spraakmakende jurist en historicus Thierry Baudet - tegen open grenzen, de EU, multiculturalisme en modernisme, en voor nationale identiteit en traditie - vindt Zwarte Piet alle ophef ook meer dan waard, maar om een heel andere reden. "Dit is precies waar ik in mijn boek 'Oikofobie' over schrijf. Mensen gaan zich kwaad maken als hun nationale tradities en identiteit onder druk komen te staan. Wat je hier ziet is de tegenstelling tussen enerzijds globalisering en universele moraal, en anderzijds het veilige en het vertrouwde. In zekere zin de verlichting versus de romantiek. Die discussie speelt steeds op in een andere vorm, maar met hetzelfde thema. Volgens mij blijft dit hét thema in de komende jaren."

Waar hijzelf staat moge duidelijk zijn. Aan de kant van de traditionalisten. "Ik denk dat mensen zich vervreemd gaan voelen als hun eigen identiteit wordt afgepakt. Daarom wordt op zoiets kleins als Zwarte Piet zo fel gereageerd: het zit mensen heel hoog. De natiestaat als politiek-cultureel thuis wordt steeds zwakker door migratie en globalisering. En mensen hebben behoefte aan thuis, aan hun 'oikos'."

Zo ziet Baudet de ophef rond Zwarte Piet: als een terechte symbolische strijd van mensen die hun greep op de eigen omgeving niet willen verliezen. "Mijn politieke vertaling daarvan zou zijn: niet te veel macht naar Europa, de grenzen niet te open, en een herwaardering van de nationale gedachte."

Die Zwarte Piet zonder zak van destijds, herinnert massapsycholoog Hans van de Sande zich, nam uiteindelijk toch een zak mee de klas in. Nou ja, een Albert Heijn-tasje. Omdat ze zich door hem liet overtuigen dat het voor de kinderen een heel veilige manier was om te wennen aan de griezelige kanten van het leven, omringd door begeleiders en een vriendelijke Sint.

Hij wil maar zeggen: al te veel voorzichtigheid is ook niet goed. Door zoveel begrip te tonen voor de mogelijk gekwetste gevoelens van een kleine groep, vreest Van de Sande, voelt de meerderheid zich opeens helemaal niet meer begrepen, in het voordeel van lieden als Wilders die minder omzichtig te werk gaan. Die meerderheid wil Zwarte Piet, zie al die 'likes' voor de Facebook-Pietitie. "De gewone man haakt af bij zulke discussies."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden