Mishandelen en doden yezidi's was beleid IS

Islamitische Staat ontvoerde in augustus duizenden yezidi's in het noorden van Irak. De actie was onderdeel van de militaire campagne om hun gebied te veroveren. Uit de verhalen van ontsnapte yezidi's blijkt dat hele gezinnen creperen in gevangenkampen.

Foto's zijn er niet van de gevangenenkampen waar de neven Habib en Faraj een paar maanden onder barre omstandigheden hebben geleefd. Samen met hun sterk uitgedunde familie en andere yezidi's had IS hen opgesloten in ontruimde en omheinde dorpen.

Er was geen eten en geen water, vertellen de jongens. "We hadden vlooien, alles stonk", vertelt Faraj Hajem Jazai (12) vol afschuw. Hij krabt zich bij de herinnering.

Ze zitten op de grond in een huis in aanbouw in het Koerdische plaatsje Khanke, waar plastic de raamopeningen afdekt. De straalkachel slaat af als de stroom uitvalt waarna de kou snel toeneemt. Toch hebben ze het relatief goed; verderop zijn in de modder de duizenden geelwitte tenten te zien waar andere yezidi-vluchtelingen de winter doorbrengen.

Toen strijders van IS, of daesh, zoals de groep lokaal wordt genoemd, op 3 augustus binnentrokken in Sinjar, de yezidi-regio van Irak, doodden ze in de eerste dorpen op hun pad alle mannen. Vrouwen en kinderen laadden ze in de meegebrachte lege vrachtwagens. Zo'n driehonderdduizend mensen sloegen op de vlucht; de meesten van hen kwamen uiteindelijk in Iraaks-Koerdistan terecht.

Habib en Faraj woonden met hun uitgebreide families in Kocho. Hun dorpshoofd had, net als veel aanhangers van IS, in het leger van de Iraakse dictator Saddam Hoessein gediend, en vanwege die relatie kreeg het dorp tijd om zich tot de islam te bekeren. Maar toen het zoveelste ultimatum verliep, kwamen de strijders naar het dorp.

"Ze verzamelden ons in de school", vertelt Habib Khalesj Jazai (14). "Ze pakten ons geld, onze mobieltjes. Toen namen ze alle mannen mee, we weten niet waarheen. We huilden allemaal. Daesh zei dat ze ons naar de bergen zouden brengen en daar achterlaten. Maar ze logen."

De jongens werden van hun moeders en zusjes gescheiden. "We probeerden elkaar vast te houden, maar ze sloegen ons." De huilende kinderen werden in bussen geladen. Na een paar dagen in een huis met heel weinig eten, werden ze herenigd met vrouwen en kinderen, "maar niet uit Kocho, niet onze moeders. Ze zeiden dat ze hen naar Syrië hadden gebracht en dat we ze nooit meer zouden zien."

Zeventien dagen lang werden de kinderen om vier uur 's ochtends bij het eerste gebed gewekt voor koranlessen. "We moesten hen nazeggen, maar we wilden alleen slapen." Want ze huilden de hele nacht, "om onze moeders, en omdat we zo'n honger hadden".

Wie de Arabische teksten niet kon nazeggen werd geslagen. De kinderen hadden alleen onderwijs in het Koerdisch gehad, en vonden dat moeilijk. En er was ook verzet. "Ik werd liever geslagen dan dat ik het zou leren", zegt Habib strijdlustig. "Het was erger dan ons doden."

undefined

Martelingen

De Koerdische journalist Khidher Domle, zelf een yezidi, onderzoekt het lot van de naar schatting vijfduizend ontvoerde vrouwen en kinderen. Over dat van vierhonderd kinderen is niets bekend, zegt hij. Veel vrouwen zijn naar Syrië gebracht. Bijna vijfhonderd vrouwen en kinderen hebben in de afgelopen vier maanden weten te ontsnappen.

Ook hij hoorde van ontsnapte kinderen dat ze werden mishandeld als ze weigerden te leren. Een 11-jarige jongen vertelde hoe de mollah hen sloeg met kabels, hun hoofden onder water duwde, en hen opsloot in de toiletten. "Hij had zes uur in het toilet opgesloten gezeten, met zijn armen op de meest pijnlijke manier op zijn rug gebonden, omdat hij zes fouten had gemaakt."

Niet alleen kinderen maar ook bevrijde volwassenen vertellen over martelingen om hen tot bekering te dwingen. Habibs groep werd na een paar weken opgedeeld in kleintjes en jongens die weinig oppikten, en anderen van wie men dacht dat ze makkelijker te indoctrineren waren.

Dat was het lot van de yezidi's: ze moesten zich bekeren, waarna de vrouwen werden uitgehuwelijkt en de jongens en mannen getraind werden voor de strijd. Wie zich niet bekeerde, wachtte een lot als (seks)slaaf, werd opgesloten in een kamp of gedood.

De schattingen over het aantal yezidi's dat is vermoord variëren van zo'n duizend tot duizenden. Volgens Domle is het excessieve geweld tegen hen onderdeel van het beleid, omdat yezidi's als ongelovigen geen recht hebben op een plek in de islamitische staat. "IS gebruikt dit om anderen bang te maken. Ze willen laten zien hoe machtig ze zijn; dat ze doen wat zij willen en hoe zij dat willen."

Domle meent dat het de opzet was om vrouwen te bemachtigen als slaven voor de strijders; dat de kinderen moesten worden opgevoed in de islam om de nieuwe generatie te vormen. Dat die buit een belangrijk onderdeel is van de oorlog.

Hij stelt vast dat het geweld tegen yezidi's systematischer was dan tegen andere minderheden, omdat het vanuit een religieuze context gebeurde. "Als yezidi's moslim werden nam IS de vrouwen toch nog weg van hun mannen om ze uit te huwelijken. Gevangen Turkmeense gezinnen mochten tenminste nog bij elkaar blijven."

De Koerdische regeringsfunctionaris die met de yezidi-kwestie is belast, Noori Abdulrahman, ziet het als een Arabisatie-campagne, die een vervolg is op die van Saddam in de jaren negentig en gericht tegen alle Koerden, niet alleen de yezidi's. "De meeste IS-leden zijn ex-leden van Saddams Baathpartij. Ze willen de westoever van de Tigris Arabisch maken. Om de demografie te veranderen, wilden ze ons Koerden naar de oostoever verplaatsen."

Bovendien is de Sinjar-regio strategisch belangrijk, zegt hij. Het vormt de verbinding met Syrië, maar ook met Iraakse soennitische gebieden als Anbar. Sinds twee weken heeft het Koerdische leger de regio overigens weer deels in handen.

Yezidi's zien de campagne als een genocide tegen hun volk, en de Verenigde Naties hebben verklaard dat de bewijzen daar inderdaad op lijken te duiden. "IS behandelt yezidi's alsof ze geen mensen zijn", stelt Abdulrahman. "Om ze te vernederen, ze psychisch te breken en te dwingen mee te werken."

undefined

Gevangenenruil

Onderdeel daarvan zijn de gevangenenkampen die IS opzette in een aantal dorpen. Over het bestaan van drie ervan bestaat zekerheid, zegt Abdulrahman, maar er zijn er vermoedelijk meer. Mogelijk zijn ze ingesteld omdat IS zich geen raad wist met de grote aantallen, maar volgens Abdulrahman wil IS deze yezidi's gebruiken voor een gevangenenruil. "Ik kreeg een bericht dat ze een paar mensen wilden ruilen. Ik geloofde het niet, maar hoe dan ook is ons principe om niet met daesh te onderhandelen."

Habib en Faraj werden in die dorpen tot hun grote verrassing en vreugde met hun moeders en een aantal familieleden herenigd. "Mijn moeder viel flauw toen ze me zag", zegt Habib zacht. Waarom IS hen herenigde? "Ik denk omdat we de hele tijd huilden. En sommigen, zoals Faraj, werden ziek."

Het feit dat ze herenigd konden worden maakt bovendien duidelijk dat IS de bewegingen van zijn gevangenen registreert. Habib en meer dan dertig familieleden kwamen terug naar Kocho, dat nu omheind was. Faraj was met zestien familieleden in een dorp waaruit de sjiitische bewoners waren gevlucht.

Het waren leeggeplunderde dorpen, zonder voorzieningen of water en zonder hygiëne, vertellen de volwassenen. "We kregen bedorven rijst met insecten erin. De kleintjes hadden zo'n honger dat ze hun eigen huid opaten. Iedereen had infecties, de vrouwen omdat ze niets hadden om de menstruatie op te vangen."

Beide families slaagden erin te ontsnappen; hun verhaal klinkt als een filmscript. Habibs familie ontkwam door een afwateringskanaal, die van Faraj wist een gat in het hek te maken. Ze vluchtten in het donker, liepen nachtenlang, sliepen in grotten en stonden doodsangsten uit. "Als we de lichten van auto's van daesh zagen, vielen we op de grond om niet ontdekt te worden", vertelt Faraj.

Uiteindelijk moesten ze wel hulp zoeken bij soennitische Arabieren die in de regio waren blijven wonen. Faraj' groep werd gered door een schaapherder, die ervoor zorgde dat ze naar het yezidi-heiligdom op de berg Sinjar werden gesmokkeld, waar duizenden hun toevlucht hadden gezocht. Vandaar kwam hij per helikopter naar Koerdistan.

Habib vluchtte met zijn moeder, zusje en tante, en Arabieren brachten hen uiteindelijk tegen betaling van drieduizend dollar naar de oliestad Kirkoek, vanwaar ze ook naar Koerdistan kwamen.

In Khanke brengen de jongens de meeste tijd thuis door. Op straat spelen is er niet bij, daarvoor is het trauma van wat hen is overkomen nog te groot. "We kijken tv en huilen als onze moeders huilen", zegt Faraj. "Ik ben blij dat ik vrij ben, maar... waar is mijn vader?", vraagt Habib. "Als mijn vader, broers en zussen terug zijn, kan ik pas gelukkig zijn."

undefined

Opvang

De vrijwilligersorganisatie heeft geen naam, maar veel yezidi's hebben er het telefoonnummer van. Want 'de commissie voor hulp aan hen die aan daesh zijn ontsnapt' heeft al veel mensen thuisgebracht. Amina Said, oud parlementariër uit het Iraakse parlement en zelf yezidi, vertelt dat ze meer dan vijfduizend namen van vermisten heeft geregistreerd, en dat 468 mensen zijn ontsnapt, van wie 89 mannen, 237 vrouwen en 142 kinderen.

"Soms bellen meisjes ons uit Syrië. Ze geven ons details waar ze zitten en we helpen ze ontsnappen."

Met elf vrijwilligers en een heel netwerk in de Arabische gebieden krijgt ze yezidi's vrij door mensen in hun omgeving te betalen voor hun moeite en het vervoer. "Ze lopen zelf gevaar, als daesh erachter komt worden ze gedood." Het gaat om bedragen tussen de vijfhonderd en vijfduizend dollar, zegt Said. De Koerdische overheid betaalt. "Soms kopen we meisjes vrij, als lokale IS-aanhangers hun familie laat weten hoeveel ze willen hebben."

Eenmaal vrij, zorgt de organisatie dat ze onderdak en medische hulp krijgen, en even belangrijk: psychologische hulp. Duitsland zegde toe een speciale traumakliniek op te zetten. Wat te doen met kinderen die door IS zijn geïndoctrineerd, weet Said niet, al weet ze dat het noodzakelijk is hen te deprogrammeren. Tot nu toe zijn alle kinderen samen met hun familie ontsnapt, en speelt het probleem nog nauwelijks.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden