Misdadiger als mens blijven zien

Schrijfster Kristien Hemmerechts toont moed door een roman te wijden aan de vrouw van Dutroux, vindt publicist Rik Torfs.

Hebben kunstenaars het recht menselijke kanten van misdadigers te belichten? Is een biografische speelfilm als 'Der Untergang', waarin Adolf Hitler gevoelens blijkt te hebben, geoorloofd? Mag schrijfster Kristien Hemmerechts in de ziel kijken van Michelle Martin, de vrouw van Marc Dutroux?

De vraag mag niet verzanden in onbelangrijke casuïstiek. Ze raakt het hart van onze samenleving, en gaat over wat drie essentiële bestanddelen ervan - recht, moraal en kunst - in wezen te betekenen hebben.

Vooreerst is er het recht. Het wordt door sommigen, vaak niet-juristen, niet ernstig genoeg genomen, door anderen, dikwijls juristen, dan weer te ernstig. Niet ernstig genoeg: hedendaagse herauten van de strenge moraal vinden dat juridische procedures zinloos zijn en een fikse bestraffing van criminelen enkel in de weg staan. Als advocaten voor hun cliënten procedurefouten inroepen wordt dat gezien als onrechtvaardigheid, want op die manier ontspringen slimme criminelen de dans. Sterker: waarom is een duur proces nodig als iemands schuld vaststaat?

Het recht moet al te vaak wijken voor morele verontwaardiging. Politici hebben in toenemende mate de neiging voor de stem van het volk te zwichten. Zij kanten zich natuurlijk niet openlijk tegen de rechtsstaat. Maar ze vinden het vaak een goed idee om procedureregels te versoepelen, straffen te verlengen, processen te doen plaatsvinden in de gevangenis. Juristen lopen dan weer het risico het recht als absoluut te beschouwen.

De uitspraak van het assisenhof in 2004 waardoor Marc Dutroux tot levenslang, en Michelle Martin tot dertig jaar gevangenisstraf werd veroordeeld, is dan de officiële versie van de waarheid. Het juridische vonnis geldt ook buiten de rechtssfeer. Het zegt niet enkel welke straf de veroordeelden oplopen, maar ook wie ze zijn als mens. Dat laatste is echter niet de taak van het recht.

Executie
Zelfs een terdoodveroordeling, inbegrepen de uitvoering ervan, sluit enkel de juridische beoordeling af. Niet de beoordeling tout court. Dat blijkt ook uit de geschiedenis. De executie van Girolamo Savonarola of de Franse koning Lodewijk XVI bleken achteraf niet samen te vallen met het morele eindoordeel.

Tot zover het recht. Nu de moraal. Zij is in onze tijd bijzonder wreed. Sinds de kerken, de moralisten van weleer, uit beeld zijn geraakt, treedt een onverbiddelijke seculiere moraal op de voorgrond, waarin christelijke begrippen zoals barmhartigheid en vergiffenis als tekenen van ontoelaatbare zwakheid gelden. Andere morele principes maken opgeld. Oog om oog, tand om tand. Schuld en boete. Dura lex, sed lex. Nultolerantie bij wetsovertredingen.

De nieuwe morele beginselen verdienen bijzondere aandacht. Ze zijn niet enkel harder en meedogenlozer dan hun christelijke voorgangers, ze zijn tegelijk ook pijnlijk precies. In de christelijke traditie was het immers nooit helemaal duidelijk waar de grenzen lagen van het morele principe barmhartigheid. En hoe vaak moesten wij de ander nu ook alweer vergeven? Tot zeven maal zeventig maal. Maar wat daarna?

De moraal van het ontkerstende Europa is niet enkel strenger dan de christelijke, ze is ook duidelijker en mechanischer. Ze laat minder ruimte voor het genuanceerde oordeel. Zij verschilt methodologisch nauwelijks van de meest rigide rechtssystemen. Alleen zijn de morele regels op basis waarvan iemand onherroepelijk wordt veroordeeld in onze tijd nog strenger dan de juridische. Daarom blijft de veroordeling van Michelle Martin altijd duren, ook nadat haar gevangenistijd voorbij is, want oog om oog , tand om tand. Zij blijft voor de volle honderd procent verwerpelijk. Natuurlijk is dat morele fundamentalisme ten dele door angst ingegeven. Krijgt Michelle Martin een menselijk gelaat, dan ontstaat er een scheur, weldra misschien een bres in de dijk.

En nu de derde component: kunst. Het juridische oordeel wordt geveld, het morele vonnis maakt de straf onherroepelijk. Film, beeldende kunst en literatuur zijn de laatste reddingsboei. Kunst gunt goed en kwaad een breder discours, wat het recht niet kan, en de moraal niet langer durft.

Misdadigers worden weer mensen bijvoorbeeld, wat overigens niet verhindert dat ze misdadigers blijven.

Diepe angst
Beweren dat het statuut van Adolf Hitler als massamoordenaar wankelt indien hij in zijn leven als mens ogenblikken van waarachtige liefde zou hebben gekend, getuigt van diepe angst voor het raadsel van de condition humaine.

Kunst is geen geruststellend ornament. Zij probeert binnen te dringen in de diepste meanders van de menselijke ziel. Kunst laat de kwade kanten van de menselijke natuur zien, zonder die goed te praten. En ontdoet de goede kanten van het laagje vernis dat ze een indruk van beschaving verschaft.

Misdadigers mogen en moeten als mensen worden voorgesteld. Want dat is wat ze, wie ze ook zijn, altijd blijven.

Als de moraal niet langer de moed heeft daar openlijk voor op te komen, dan maar de kunst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden