Misdaad der misdaden

De massamoord in Srebrenica, tien jaar geleden, kreeg bij het Joegoslavië-tribunaal als enige gebeurtenis uit de Bosnische oorlog het predikaat ' genocide'. Buiten de rechtszaal springt men minder zorgvuldig met de term om. Is het heel, heel erg? Dan moet het wel genocide zijn.

De Amerikaanse oorlog in Irak, het slavernijverleden, zelfs de aids-epidemie: wie wil duidelijk maken dat iets echt het ergste van het ergste is, noemt het tegenwoordig al gauw genocide. En wie wil vertellen dat er niets aan de hand is, doet het omgekeerde. Zoals de onbekenden, waarschijnlijk aanhangers van generaal Ratko Mladic, die onlangs in de Bosnisch-Servische hoofdstad Banja Luka posters ophingen met de melding dat in Srebrenica ,, geen genocide tegen de moslims'' was gepleegd.

Ook in de kwestie-Darfur is heftig gedebatteerd of sprake was van volkenmoord. Zo niet, dan viel het allemaal wel mee, leek het.

Ton Zwaan, historisch socioloog van het Centrum voor Holocaust-en Genocidestudies in Amsterdam, hekelt het misbruik van het begrip genocide, al begrijpt hij wel waarom het gebeurt. ,, De claim slachtoffer te zijn van zo'n zwaar misdrijf is natuurlijk een goed middel om druk uit te oefenen.'' Ook zijn er politieke overwegingen: als genocide is vastgesteld, is de internationale gemeenschap verplicht in te grijpen.

Toch is hij in het algemeen blij met de opkomst van de term, die volgens hem een grotere gevoeligheid voor massaal geweld markeert. ,, Ik put uit de aandacht in de laatste 15, 20 jaar een bescheiden optimisme.'' Voor gebeurtenissen in het verre verleden heeft nu het weinig zin om ze alsnog het stempel ' genocide' op te drukken, vindt Zwaan. ,, Maar heel veel doden worden vergeten. Je zit bijna met gekromde tenen als wéér eens een staatsleider zijn excuses maakt voor de jodenvervolging, maar de holocaust is de grote uitzondering. Veruit de meeste genocides blijven onopgemerkt. Terwijl het belangrijk is erbij stil te staan dat wij mensen niet zo fatsoenlijk zijn. Dat in Congo, of bij de communistenvervolging in de jaren zestig in Indonesië, honderdduizenden doden zijn gevallen. Voor de Armeniërs zou het enorm helpen als de Turken de genocide van begin 20ste eeuw erkennen -nog afgezien van de financiële compensatie die daar in mijn ogen bij past.'' Ook expert internationaal strafrecht en advocaat Geert-Jan Knoops ziet vaak '' niet terecht en ongenuanceerd gebruik'' van ' genocide', een juridisch streng afgebakend begrip waarmee politici terughoudend moeten zijn, vindt hij -daarbij onder meer refererend aan de beladen discussie of het massale geweld in Darfur neerkwam op volkenmoord.

Knoops en Zwaan wijzen beiden op het belang van het Joegoslaviëen Rwanda-tribunaal voor de ontwikkeling van het begrip genocide. Dat is in 1943 bedacht door de Joods-Poolse academicus Raphael Lemkin in reactie op de holocaust, maar heeft pas decennia later bij deze hoven juridisch vorm gekregen. Toch is tussen de socioloog en de jurist tegelijk een kloof zichtbaar. Geert-Jan Knoops vindt het logisch dat slechts zelden mensen worden veroordeeld wegens volkenmoord, omdat dit vergrijp erg moeilijk te bewijzen is. ,, Dat hangt samen met de complexiteit van het begrip. Men moet niet vergeten dat een veroordeling wegens genocide voor een verdachte de hoogste stigmatisering betekent die er bestaat. Hierom mogen de eisen van wet en rechtspraak hoog zijn. Als je kijkt naar de delicten moord en doodslag, zie je dat voor het bewijs van de zwaardere variant -moord -terecht ook hogere eisen worden gesteld.'' Ton Zwaan, die in het proces-Milosevic zijn visie heeft mogen geven op volkenmoord, vindt echter de juridische definitie veel te beperkt.

,, Juristen zijn altijd op zoek naar de verantwoordelijkheid en daden van één persoon, dat is hun taak. Maar ze missen daardoor de bredere context. Het zijn de leiders van een staat die de condities scheppen waaronder een bevolking zich in dorpen en gevangenkampen te buiten gaat aan misdaden. Zij zetten aan tot uitbuiting, hebben het geweldsmonopolie, creëren de sfeer van nationalisme en haat. Je moet heel voorzichtig zijn om een groep collectief schuldig te verklaren -dat legitimeert in het ergste geval nieuwe genocides, maar ik vind dat er moet worden nagedacht hoe je het strakke, individuele begrip van schuld kunt verruimen. Je ziet trouwens dat het wel eens gebeurt via het vergrijp ' deelname aan een criminele organisatie'.'' Zwaan betreurt dat het Joegoslavië-tribunaal alleen de massamoord bij Srebrenica het stempel ' genocide' heeft gegeven, en niet andere uitwassen van de Bosnische oorlog.

,, Voor mij is volkenmoord een proces waarin grote aantallen mensen die ongewapend zijn en niet militair georganiseerd, op last van de autoriteiten worden omgebracht door mensen die wel bewapend zijn en wel georganiseerd. En het omvat meer: met dwang verdrijven, met geweld deporteren is ook genocide. In Bosnië hebben niet alleen de Serviërs, maar alle partijen zich schuldig gemaakt aan handelingen met genocidale aspecten. Rechters hechten veel te veel belang aan het bewijzen van de intentie van verdachten, vindt hij. ,, Ik zou zeggen: Kijk naar de consequenties, de vernietig i n g .'' Zijn visie staat echter ver af van de praktijken bij het Joegoslavië-tribunaal. Als volkenmoord daar aan de orde is, dan wordt geoordeeld aan de hand van de criteria in de genocid e c o nv e n t i e .

Het was volgens sommigen al heel wat dat het Haagse hof in het proces tegen de Servische generaal Krstic oordeelde dat in Srebrenica een genocide was gepleegd. Volkenmoord, dat stond voor de zes miljoen slachtoffers van de holocaust, de anderhalf miljoen doden in Armenië, de honderdduizenden in Rwanda. In Srebrenica waren ' slechts' enkele duizenden mannen, uit ' slechts' één stad waren vermoord, dat was geen volkenmoord, betoogden Krstic' advocaten. De rechter zag dat anders.

Maar het blijft moeilijk om dit misdrijf te bewijzen. Krstic werd uiteindelijk alleen wegens medeplichtigheid aan genocide veroordeeld -daarvoor geldt een minder zware bewijslast. Halverwege het proces tegen de Joegoslavische oud-president Milosevic, die onder meer wegens Srebrenica wordt vervolgd, is gepoogd de genocideaanklacht van tafel te krijgen, omdat de kwade intenties van de ex-president onvoldoende zouden zijn aangetoond. De rechter handhaafde de aanklacht, maar ook juridisch experts denken dat Milosevic' schuld aan volkenmoord mogelijk niet bewezen zal worden.

In andere processen is de beschuldiging van genocide al bij voorbaat ingetrokken, in het kader van deals tussen aanklagers en verdachten over een schuldbekentenis in ruil voor strafvermindering. Dat gebeurde bijvoorbeeld in de zaak van de Bosnisch-Servische oud-president Biljana Plavsic.

Het lijkt merkwaardig dat een zo ernstige aanklacht zo makkelijk wordt geschrapt, maar Geert-Jan Knoops ziet er procestactiek van de aanklagers in: door de zware beschuldiging zijn verdachten eerder bereid tot zo'n zogeheten plea agreement. Knoops zelf heeft ernstige bedenkingen bij dit systeem, niet zozeer omdat genocideaanklachten wisselgeld worden, maar vooral omdat de deals tussen aanklager en verdachte '' de deur openzetten voor valse bekentenissen en getuigenverklaringen ''.

De processen bij het Joegoslaviëtribunaal maken heel duidelijk dat genocide misschien in de volksmond en in de politieke retoriek een stevige positie heeft verworven als ' misdaad der misdaden', maar in de rechtszalen nog zeker niet. '' In theorie wellicht wel'', zegt advocaat Knoops, '' maar in de praktijk komen aanklachten in verband met oorlogsmisdrijven meer voor. Die raken ook meer het wezen van internationale conflicten: oorlog is natuurlijk per definitie inhumaan, maar oorlogsmisdrijven maken de inhumaniteit nog sterker. In deze zin hebben deze misdrijven dan ook meer betekenis dan het moeilijk bewijsbare en ongrijpbare begrip van genocide. De zaak-Srebrenica toont wat mij betreft dat het begrip ' genocide' betrekkelijk relatief is en sterk afhangt van nuances en omstandigheden van het geval.'' Maar socioloog Ton Zwaan betreurt dat ' genocide' zo'n marginaal bestaan leidt. '' Als je de lat zo hoog legt als het tribunaal, zou het wel eens een zeepbel kunnen blijken te zijn'', denkt hij. '' De Joegoslavië-en Rwanda-tribunalen houden er over een paar jaar mee op, de tribunalen voor Sierra Leone en Cambodja moeten zich nog bewijzen, en gezien het verzet tegen het Internationale Strafhof moet je nog maar afwachten of de aandacht voor genocide achteraf niet een korte opleving zal blijken.'' Hij denkt dat een ruimere opvatting over volkenmoord kan voorkomen dat misdaden onder tafel worden geschoven. In de kwestie-Darfur zag Zwaan hoe een VN-commissie grondig onderzoek deed naar genocide, maar ondanks alle bevindingen -de 200000, misschien wel 400 000 doden, de 2 miljoen vluchtelingen, de systematische verkrachtingen en het overstelpende bewijs -tóch concludeerde dat van volkenmoord geen sprake was. ,, Volgens mij hadden ze niet de politieke ruimte om anders te oordelen. Omdat daar de verplichting tot interventie aan vastzit. En wat gebeurt er dan? Iedereen kijkt de andere kant op. Als VN-secretaris-generaal Kofi Annan het heeft over Darfur, dan spreekt hij tegenwoordig over een ' humanitaire ramp'. Niets verhullender dan dat, schandelijk!''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden