Misbruikt schapenvelletje

De Magna Carta is niet de oorsprong van universele mensenrechten, niet de blauwdruk voor onze democratie. Toch is het vredesverdrag na 800 jaar nog een geliefd wapen van voorvechters voor allerhande vrijheden.

Op de kop af 800 jaar geleden verzoenden opstandige Engelse baronnen zich met hun koning, Jan zonder Land (1167-1216). Ze streken met z'n allen neer in een weiland bij het gehucht Runnymede, aan de Thames, en op 15 juni 1215 verzegelden ze daar een vredesakkoord dat wereldberoemd zou worden onder de naam Magna Carta: het Grote Handvest.

Het rechthoekige, grauwe schapenvel is tot aan de randen volgekalkt met 63 bepalingen in het Latijn. Via deze waslijst rekenden de baronnen af met allerlei ongerief uit het middeleeuwse Engeland. Zo moest de koning zijn visfuiken uit de Thames verwijderen, gehate dienaren ontslaan, de belasting verlagen en orde scheppen in de wirwar van gewichtsmaten.

Veel belangrijker, ook voor latere generaties, waren de bepalingen waarin de baronnen de macht van de koning aan banden legden. Niemand stond boven de wet, dus ook Jan zonder Land niet, vonden de adellijke heren. Daarom lieten ze de koning in het handvest plechtig beloven dat hij voortaan rechtvaardig met zijn onderdanen zou omgaan. Zie bepaling 39, die nog altijd deel uitmaakt van de Britse wet:

'Geen enkel vrij man zal worden opgepakt of vastgezet, of van zijn rechten of bezittingen beroofd, of vogelvrij verklaard of verbannen, of anderszins van zijn stand ontdaan, en we zullen hem niet met dwang voor het gerecht brengen, of anderen sturen om dat te doen, behalve op basis van het wettige oordeel van zijn gelijken of op basis van het landelijk recht.'

Vanwege deze gedetailleerde waarborg voor vrijheid en voor het recht op een eerlijk proces wordt de Magna Carta vaak aangeduid als het allereerste mensenrechtenverdrag. Niet voor niets hebben enkele groten der aarde, onder wie Thomas Jefferson, Mahatma Gandhi en Nelson Mandela, in toespraken naar het document verwezen. Daarnaast geldt de Magna Carta ook wel als blauwdruk voor de democratie. Op het stuk perkament is vastgelegd dat de koning alleen belastingen mocht heffen waarmee zijn koninkrijk had ingestemd. Sommigen - en niet de minsten - lezen deze passage als een voorafschaduwing van 'democratische controle'. Neem de Amerikaanse president Barack Obama. Die noemde de Magna Carta op 1 mei - de Amerikaanse 'Law Day' - niet alleen 'een uitzonderlijk document' voor de mensenrechten, maar ook 'een raamwerk voor de constitutionele democratie'.

Bekende superlatieven, maar ze zijn misplaatst, waarschuwt de Britse mediëviste Claire Breay. Ze is hoofdconservator middeleeuwse en vroegere manuscripten bij de British Library in Londen, waar tot september een grote tentoonstelling over de Magna Carta loopt. "De Magna Carta was van oorsprong puur een vredesverdrag", zegt Breay. "Een praktische oplossing voor de politieke crisis tussen de baronnen en de koning. Die baronnen waren helemaal niet op democratie uit; het idee alleen al had hen met afgrijzen vervuld. Ze verdedigden hun eigen belangen, niet die van het volk."

Nee, democratische principes kom je in de Magna Carta niet tegen. De tekst vermeldt weliswaar dat enkele hoge baronnen en geestelijken voortaan hun zegje mochten doen over nieuwe belastingen van de koning, maar het gewone volk had de uitkomst eenvoudigweg te slikken. Ook de zogenaamde mensenrechten hadden aanzienlijk minder om het lijf dan vaak gesuggereerd, vervolgt Breay. Zo gold de vrijheid uit artikel 39, hierboven geciteerd, alleen voor 'vrije mannen', een selecte sociale bovenlaag. Veruit de meeste mensen in het middeleeuwse Engeland waren onvrije boeren, in dienst van een landheer. Zij kregen dus níet de beschreven rechtsbescherming tegen willekeurige gevangenneming. Ze bleven overgeleverd aan andermans grillen. Hun heer kon hen elk moment van zijn land verjagen, iets wat destijds werd gezien als stok achter de deur om ze hard te laten werken. Toegang tot de gerechtshoven van de koning kregen de boeren ook niet; ze moesten genoegen nemen met het gerechtshof van hun eigen heer. Drie keer raden hoe eerlijk een proces daar verliep.

Het mythische aura dat vandaag de dag rondom de Magna Carta hangt, contrasteert kortom sterk met de dertiende-eeuwse werkelijkheid. Waar komt dat aangedikte imago vandaan? Wie heeft het bescheiden lapje schapenhuid tot zulke gigantische proporties opgerekt?

Breay wijst met de beschuldigende vinger naar Edward Coke, een zeventiende-eeuwse Engelse jurist en politicus. "Net als de baronnen uit de dertiende eeuw wilde Coke de macht van de koning, Charles I, inperken. Deze koning dwong zijn onderdanen - buiten het parlement om - tot het betalen van torenhoge belastingen voor oorlogen. Wie weigerde, belandde in de gevangenis. In zijn strijd verwees Coke uitvoerig naar de Magna Carta."

Coke deed bijvoorbeeld de uitspraak: "De Magna Carta is zo'n goede vriend dat we geen koning meer nodig hebben." Met zijn retoriek lukte het hem niet om de koning te onttronen, maar Coke kreeg in 1628 wel voor elkaar dat het parlement de Petition of Right aannam: een serie wetsartikelen die de koning nog verder onder de duim hielden dan de Magna Carta al deed.

Het was dus Coke die de mythevorming in de zeventiende eeuw inluidde. Maar daar bleef het niet bij. Twee eeuwen later werd het vel perkament nog groter dankzij activisten die het algemeen kiesrecht wilden invoeren. De betogers verenigden zich rond 1840 in de 'Chartist movement', die alleen al in naam verwees naar de Magna Carta. De strijders baseerden zich op een sterk geromantiseerd beeld van het verleden, als een paradijs van vrije boeren.

Geef ons de goede wetten uit het oude Engeland terug, riepen ze in grote menigtes op straat, gevolgd door de massaal aangeheven kreet: 'Magna Carta!' Zo werd het dertiende-eeuwse document een ware rage. "Mensen lieten zich overal afbeelden met de Magna Carta in de hand", zegt Breay. "Er waren zelfs theepotten met de Magna Carta erop. Je kon er niet meer omheen."

Inmiddels, na 800 jaar, is de Magna Carta een icoon, terwijl de meeste mensen paradoxaal genoeg nauwelijks weten wat erin staat. Daardoor is het document flexibel in te zetten voor uiteenlopende doelen, vertelt Breay. Zolang die doelen maar enigszins gekoppeld zijn aan vrijheid, rechtvaardigheid en een eerlijke machtsverdeling.

Breay voorspelt dat de Magna Carta de komende tijd veel zal opduiken in discussies over de vraag of Groot-Brittannië zich moet terugtrekken uit het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens, een omstreden plannetje van premier David Cameron. En vorige week heeft zij in de British Library nog scholieren ontvangen die een moderne versie van de Magna Carta probeerden te schrijven, met waarborgen voor een vrij en ongecontroleerd internetgebruik. "Aan zoiets zie je dat de Magna Carta een universeel idee is geworden", zegt Breay. "Een hartekreet tegen tirannieke overheersing. Een symbool voor de gewone man. Daar zouden die dertiende-eeuwse baronnen toch vreemd van hebben opgekeken."

undefined

Geboorte van de Magna Carta

Begin dertiende eeuw stond Engeland er niet best voor. De schatkist was leeg, terwijl koning Jan zonder Land veel geld nodig had voor de oorlogen die hij op het vasteland voerde. Daarom dwong hij zijn baronnen tot hoge belastingen, wat hem ongeliefd maakte.

De koning lag ook overhoop met de kerk, omdat hij de benoeming van de aartsbisschop van Canterbury had gedwarsboomd. Zijn gedrag zette in Rome zo veel kwaad bloed dat de paus heel het Engelse koninkrijk strafte. Geen enkele Engelsman mocht voortaan nog de sacramenten ontvangen of in gewijde grond worden begraven.

Tot overmaat van ramp verloor de koning in 1214 een beslissende veldslag in het Noord-Franse Bouvines, in een poging verloren terrein op het vasteland te heroveren. Na deze zoveelste tegenslag was de maat vol. Baronnen en geestelijken sloegen de handen ineen en eisten dat de koning hen met meer respect zou behandelen. De koning weigerde, waarop de baronnen Londen bezetten. Toen kon hij niet anders dan inbinden.

Zo belandde de koning samen met de baronnen in een weiland bij Runnymede, vlak bij Windsor Castle. Daar ging hij onder druk akkoord met een aantal eisen. Om te beginnen zou hij de kerk meer vrijheid gunnen. Ook de stad Londen gaf hij meer rechten. En, vanuit modern perspectief het belangrijkste, hij kende uitgebreide mensenrechten toe aan de gegoede bovenlaag van de bevolking, de 'vrije mannen'. Het was op 15 juni 1215, precies 800 jaar geleden, dat de koning het handvest met deze afspraken bezegelde - niet tekende, want daar deden ze destijds nog nauwelijks aan.

Het moeizaam beklonken akkoord bleek in de praktijk al snel een dode letter. De koning was niet van plan zich eraan te houden. Hij vroeg hulp van de paus, aan wie hij de opperheerschappij over zijn rijk had gegeven in ruil voor bescherming. De paus verklaarde het document nietig, want in zijn ogen was het 'illegaal, onrechtvaardig, schadelijk voor de rechten van de koning en een schande voor het Engelse volk'.

Daarop hervatten de baronnen de oorlog tegen hun koning. Lang hoefden ze niet te vechten, want binnen een jaar - in 1216 - bezweek Jan zonder Land aan dysenterie. Zijn 9-jarige zoon Henri III, die de scepter overnam, begreep dat hij geen keus had. Hij aanvaardde de Magna Carta, waarvan onder zijn bewind drie nieuwe versies verschenen. De laatste, uit 1225, was een flink afgezwakte versie van het origineel, maar iedereen kon ermee leven.

Henri III had de tekst uit vrije wil onderschreven. Als tegenprestatie mocht hij algemene belastingen heffen. En omdat daar enige parlementaire controle voor nodig bleek, kwam in 1265 voor het eerst het zogeheten Montfort-parlement bijeen, een voorloper van de Britse volksvertegenwoordiging. Zodoende vieren de Britten dit jaar niet alleen het 800-jarig bestaan van de Magna Carta, maar ook 750 jaar parlement.

undefined

Historisch perkament te zien in British Library

Altijd al de tanden willen zien van de Engelse koning Jan zonder Land, die in 2015 de Magna Carta aannam? Grijp dan nu de kans, op een tentoonstelling die de British Library in Londen aan het historische handvest heeft gewijd. De expositie, de grootste ooit over de Magna Carta, vertelt niet alleen hoe het document ontstond, maar schetst ook hoe het in de volgende eeuwen door allerhande lieden is gebruikt en misbruikt. Er zijn twee originele versies van de Magna Carta te bewonderen, naast talloze latere documenten die erop zijn geïnspireerd. Daarbij ook de zelden uitgeleende Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring uit 1776, in het originele handschrift van president Thomas Jefferson. De tentoonstelling loopt tot 1 september.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden